در شمال خراسان رضوی، در میان کوهها و درههای عمیق، منطقهای تاریخی به نام کلات نادری قرار دارد. این منطقه بهدلیل موقعیت طبیعی و ساختار صخرهای خود، از گذشته اهمیت نظامی و جغرافیایی ویژهای داشته است. راههای دشوار ورود به کلات، آن را به یکی از موقعیتهای طبیعی دفاعی ایران تبدیل کرده بودند.
اما زندگی در چنین منطقهای فقط با امنیت جغرافیایی تعریف نمیشد. مردم برای مقابله با بیماریها، درمان زخمها و مشکلات روزمره سلامت، به دانش و تجربه افراد محلی نیز وابسته بودند؛ دانشی که بخش مهمی از آن در طول نسلها از طریق مشاهده طبیعت و انتقال تجربه شکل میگرفت.
کلات نادری؛ دژی طبیعی در دل کوهستان
کلات نادری از نظر جغرافیایی منطقهای کمنظیر است. درهای عمیق میان ارتفاعات قرار گرفته و صخرههای بلند، مسیرهای دسترسی به آن را محدود کردهاند. در دانشنامه ایرانیکا، از این ساختار طبیعی بهعنوان یکی از ویژگیهای برجسته کلات یاد شده است.
این موقعیت جغرافیایی در دورههای مختلف تاریخی اهمیت نظامی فراوانی داشت. نادرشاه افشار نیز از ظرفیت دفاعی منطقه استفاده کرد و کلات به یکی از مراکز مهم حکومتی و نظامی او تبدیل شد.
بااینحال، دشواری دسترسی به یک منطقه لزوماً به معنای مصونیت کامل ساکنان آن از بیماریهای واگیردار نیست. بیماریها میتوانستند از طریق رفتوآمد انسانها، دامها و کالاها وارد مناطق دورافتاده شوند.
آیا کلات از طاعون در امان مانده بود؟
یکی از روایتهای جذاب درباره کلات، این است که مردم آن در دورههایی که بیماریهای واگیردار در شهرهای بزرگ گسترش پیدا میکردند، بهدلیل موقعیت کوهستانی و دورافتادگی کمتر آسیب میدیدند.
اما اسناد تاریخی اجازه نمیدهند این موضوع را به شکل یک واقعیت قطعی بیان کنیم. در گزارشی که به تاریخ بیماریهای واگیردار ایران پرداخته، به نقل از میرخواند، مورخ دوره تیموری، آمده است که در تابستان سال ۷۸۰ قمری، بیماری طاعون در کلات شیوع پیدا کرد و شمار زیادی از مردم جان باختند.
این گزارش نشان میدهد که حتی موقعیت طبیعی دشوار کلات نیز نتوانسته بود آن را بهطور کامل از خطر بیماریهای واگیردار مصون نگه دارد.
از سوی دیگر، پژوهشهای تاریخ پزشکی نشان میدهند که طاعون در دورههای مختلف به مناطق گوناگون ایران، از جمله خراسان، رسیده است. برای مثال، در سالهای ۱۸۳۰ و ۱۸۳۱ میلادی، بخشهای گستردهای از ایران با همهگیری این بیماری روبهرو شدند. در برخی مناطق، ضعف امکانات بهداشتی، نبود قرنطینه مؤثر و جابهجایی جمعیت، به گسترش بیماری کمک کرد.
بنابراین، اگرچه موقعیت جغرافیایی میتوانست در محدودکردن رفتوآمدها مؤثر باشد، نمیتوان آن را دلیل قطعی مصونیت مردم کلات دانست.
سری «روایت تاریخی شهرداران» رو در بله دنبال کن.
حکیمان محلی و دانش گیاهان دارویی
پیش از گسترش پزشکی دانشگاهی و ایجاد مراکز درمانی مدرن، بسیاری از جوامع روستایی و کوهستانی برای درمان بیماریهای روزمره به تجربه افراد محلی وابسته بودند. این افراد ممکن بود با خواص گیاهان، روشهای تهیه جوشاندهها، ضمادها و ترکیبات دارویی آشنا باشند.
در مناطق کوهستانی خراسان نیز تنوع پوشش گیاهی و دسترسی به گیاهان خودرو، زمینه استفاده از منابع طبیعی را فراهم میکرد. دانش گیاهان دارویی معمولاً از طریق مشاهده، تجربه و انتقال شفاهی میان نسلها شکل میگرفت.
بااینحال، درباره وجود چند حکیم مشخص در کلات که با ترکیبات ویژه گیاهی مردم را از طاعون نجات داده باشند، اطلاعات مستند و قابلردیابی در دست نیست. نام، نسخههای درمانی و دستنوشتههای ادعاشده نیز در منابع تاریخی بررسیشده شناسایی نشدهاند.
این به معنای بیاهمیتبودن دانش درمانی محلی نیست؛ بلکه نشان میدهد برای ثبت تاریخ آن باید به سراغ اسناد خانوادگی، نسخههای خطی، خاطرات شفاهی و پژوهشهای مردمشناسی رفت.
دانش بومی؛ میراثی که نباید فراموش شود
دانش گیاهان دارویی در ایران سابقهای طولانی دارد. پزشکان و نویسندگان برجستهای مانند ابوعلی سینا در آثار پزشکی خود، از جمله «قانون در طب»، درباره گیاهان، داروهای ترکیبی و شیوههای درمان بیماریها مطالب گستردهای نوشتهاند.
در کنار این دانش مکتوب، تجربه درمانگران محلی نیز در بسیاری از مناطق کشور وجود داشته است. تفاوت مهم این دو در شیوه ثبت و انتقال اطلاعات است: دانش پزشکی مکتوب در کتابها و نسخههای خطی باقی مانده، اما بخش زیادی از تجربههای محلی تنها از طریق روایت نسلهای پیشین منتقل شده است.
امروز ثبت این تجربهها اهمیت زیادی دارد؛ زیرا با درگذشت افراد سالخورده و تغییر سبک زندگی، بخشی از اطلاعات مربوط به گیاهان بومی، کاربردهای سنتی و شیوههای آمادهسازی آنها ممکن است برای همیشه از دست برود.
البته حفظ این میراث به معنای تأیید پزشکی همه درمانهای سنتی نیست. ترکیبات گیاهی باید از نظر ایمنی، مقدار مصرف، تداخل دارویی و اثربخشی بررسی شوند. تجربه محلی میتواند نقطه شروع پژوهش علمی باشد، اما جایگزین شواهد پزشکی معتبر نیست.
جمعبندی؛ تاریخ را از دل روایتهای محلی بیرون بکشیم
کلات نادری فقط بهخاطر قلعهها، صخرهها و جایگاه تاریخی خود اهمیت ندارد؛ زندگی مردم این منطقه نیز بخشی از تاریخ اجتماعی و فرهنگی خراسان است. شناخت شیوههای درمان سنتی، گیاهان بومی و تجربه درمانگران محلی میتواند دریچهای تازه برای مطالعه تاریخ پزشکی ایران باز کند.
اما برای اینکه این تاریخ به داستانی ساختگی تبدیل نشود، باید میان واقعیت مستند و روایت شفاهی تفاوت قائل شد. اگر در خانواده یا منطقهای، نام حکیمی محلی، نسخهای قدیمی یا خاطرهای از یک درمانگر گمنام باقی مانده است، ثبت آن میتواند نخستین قدم برای حفظ بخشی از میراث فراموششده ایران باشد.
شاید قهرمانان بسیاری در تاریخ شهرها و روستاهای ما وجود داشته باشند که نامشان در کتابها نیامده است؛ اما پیش از آنکه خاطراتشان از میان برود، باید روایتشان را ثبت و بررسی کنیم.
بیشتر بخوانیم: میرزا حسن رشدیه؛ مردی که برای باسوادشدن کودکان جنگید