وقتی صحبت از بودجه شهرداری‌ها می‌شود، معمولاً پروژه‌هایی مانند توسعه مترو، آسفالت خیابان‌ها، ساخت پارک، حمل‌ونقل عمومی و زیباسازی شهر در مرکز توجه قرار می‌گیرند؛ اما یکی از مهم‌ترین وظایف مدیریت شهری که مستقیماً با جان و امنیت شهروندان ارتباط دارد، تأمین ایمنی و آمادگی در برابر حوادثی مانند آتش‌سوزی است.
آتش‌سوزی در ساختمان‌های مسکونی، مراکز تجاری، بازارهای قدیمی، انبارها و تأسیسات شهری می‌تواند در مدت کوتاهی خسارت‌های جانی و مالی گسترده‌ای ایجاد کند. به همین دلیل، میزان اعتبارات اختصاص‌یافته به سازمان‌های آتش‌نشانی، خرید تجهیزات، توسعه ایستگاه‌ها و پیشگیری از حریق باید یکی از شاخص‌های مهم ارزیابی عملکرد شهرداری‌ها باشد.
اما سؤال اصلی اینجاست: چه سهمی از بودجه شهرداری‌ها واقعاً صرف ایمنی و آتش‌نشانی می‌شود و آیا این اعتبارات با نیازهای شهرهای امروز تناسب دارد؟
سهم ایمنی و آتش‌نشانی از بودجه شهرداری‌ها چقدر است؟
برای پاسخ به این سؤال نمی‌توان یک درصد ثابت را برای تمام شهرداری‌های کشور اعلام کرد. میزان اعتبارات حوزه ایمنی به جمعیت شهر، وسعت جغرافیایی، تعداد ایستگاه‌های آتش‌نشانی، تراکم ساختمان‌ها، وضعیت بافت فرسوده و میزان خطرات احتمالی بستگی دارد.
با این حال، بودجه سال ۱۴۰۵ شهرداری تهران می‌تواند نمونه‌ای قابل بررسی برای شناخت ابعاد این هزینه‌ها باشد.
بر اساس اطلاعات اعلام‌شده از سوی رئیس شورای اسلامی شهر تهران، بودجه مصوب پایتخت برای سال ۱۴۰۵ حدود ۳۲۲ هزار میلیارد تومان است. در این بودجه، ۱۵۰۰ میلیارد تومان برای تأمین تجهیزات آتش‌نشانی اختصاص یافته و حدود ۵ هزار میلیارد تومان نیز برای ارتقای آمادگی در برابر بحران‌ها در نظر گرفته شده است.
به بیان دیگر، اعتبار مشخص‌شده برای خرید تجهیزات آتش‌نشانی به‌تنهایی حدود ۰.۴۷ درصد از کل بودجه شهرداری تهران را تشکیل می‌دهد. البته اعتبار مدیریت بحران و آمادگی اضطراری حوزه گسترده‌تری از آتش‌نشانی دارد و نباید تمام آن را بودجه مستقیم خرید تجهیزات خاموش‌کننده در نظر گرفت.
همچنین طبق اعلام رئیس شورای شهر، نیم درصد از درآمدهای اختصاصی شهرداری برای خرید تجهیزات و بهسازی سوله‌های مدیریت بحران پیش‌بینی شده است.
این ارقام نشان می‌دهند که حتی در شهری با بودجه چندصد هزار میلیارد تومانی، بررسی جزئیات اعتبارات ایمنی و نحوه هزینه‌کرد آن‌ها اهمیت زیادی دارد.
چرا افزایش بودجه آتش‌نشانی به یک ضرورت شهری تبدیل شده است؟
گسترش شهرها، افزایش تعداد ساختمان‌های بلندمرتبه، توسعه مراکز تجاری، افزایش انبارهای صنعتی و تغییر الگوی ساخت‌وساز، نیازهای سازمان‌های آتش‌نشانی را نیز تغییر داده است.
امروزه آتش‌نشانی فقط به حضور خودروهای امدادی در محل حادثه محدود نمی‌شود. این سازمان‌ها برای انجام مأموریت‌های خود به تجهیزات تخصصی، خودروهای نردبان‌دار، دستگاه‌های تنفسی، ابزارهای نجات، سامانه‌های ارتباطی، تجهیزات اطفای حریق و نیروی انسانی آموزش‌دیده نیاز دارند.
از سوی دیگر، نگهداری و تعمیر تجهیزات موجود نیز هزینه قابل توجهی دارد. خرید یک خودروی آتش‌نشانی یا تجهیز یک ایستگاه جدید، بدون تأمین اعتبار لازم برای تعمیرات، آموزش نیروها و نگهداری مستمر، نمی‌تواند آمادگی عملیاتی پایدار ایجاد کند.
به همین دلیل، بودجه ایمنی شهری باید علاوه بر خرید تجهیزات جدید، هزینه‌های پیشگیری، آموزش عمومی، تعمیر و نگهداری و نوسازی زیرساخت‌ها را نیز پوشش دهد.
مسئولیت شهرداری در پیشگیری از آتش‌سوزی چیست؟
نقش شهرداری در ایمنی شهری صرفاً به مدیریت سازمان آتش‌نشانی محدود نمی‌شود.
بر اساس بند ۱۴ ماده ۵۵ قانون شهرداری، اتخاذ تدابیر مؤثر و اقدامات لازم برای حفظ شهر از خطر سیل و حریق و همچنین رفع خطر از بناها و دیوارهای خطرناک، از وظایف قانونی شهرداری‌هاست.
این مسئولیت به‌ویژه در مراکز عمومی، ساختمان‌های پرخطر، بازارهای قدیمی، معابر پرتراکم و محدوده‌هایی که دسترسی خودروهای امدادی در آن‌ها دشوار است، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
شهرداری‌ها باید در کنار توسعه ظرفیت عملیاتی آتش‌نشانی، موضوع شناسایی نقاط پرخطر، پیگیری ایمن‌سازی ساختمان‌ها و فراهم کردن زیرساخت‌های لازم برای دسترسی سریع نیروهای امدادی را نیز دنبال کنند.
در این میان، شورای شهر نیز با تصویب بودجه و نظارت بر عملکرد شهرداری می‌تواند نقش مهمی در اولویت‌بندی اعتبارات ایمنی داشته باشد.
تجربه شهرهای بزرگ؛ بودجه بیشتر باید به آمادگی عملیاتی منجر شود
بررسی برنامه‌های مدیریت شهری در شهرهای بزرگ نشان می‌دهد که توجه به ایمنی و آتش‌نشانی به‌تدریج از خرید تجهیزات موردی به سمت برنامه‌ریزی بلندمدت حرکت کرده است.
برای نمونه، در شیراز طی سال ۱۴۰۵ از افزایش ۱۴۰ درصدی بودجه سازمان آتش‌نشانی نسبت به سال قبل خبر داده شد. همچنین در مهرماه همان سال، طرح جامع ۲۰ ساله سازمان آتش‌نشانی شیراز با هدف تعیین مسیر توسعه تجهیزات، منابع انسانی، آموزش و ارتقای ایمنی به تصویب رسید.
چنین برنامه‌هایی می‌توانند به شهرداری‌ها کمک کنند تا به‌جای تصمیم‌گیری‌های مقطعی پس از وقوع حوادث، نیازهای آینده شهر را از قبل شناسایی و برای تأمین آن‌ها برنامه‌ریزی کنند.
البته افزایش بودجه به‌تنهایی معیار کافی برای ارزیابی عملکرد نیست. آنچه اهمیت دارد، میزان تحقق اعتبارات، کیفیت تجهیزات خریداری‌شده، تعداد نیروهای آماده‌به‌کار، پوشش ایستگاه‌ها و کاهش زمان پاسخگویی به حوادث است.
تجهیزات اطفای حریق؛ حلقه‌ای که نباید در برنامه‌های ایمنی شهری نادیده گرفته شود
یکی از بخش‌های مهم برنامه‌های پیشگیری از حریق، توجه به تجهیزات اطفای اولیه در ساختمان‌ها و مراکز عمومی است.
اگرچه سازمان آتش‌نشانی وظیفه مقابله با حوادث شهری را بر عهده دارد، اما در بسیاری از موارد، تجهیزات اولیه موجود در محل حادثه می‌توانند در مراحل ابتدایی از گسترش آتش جلوگیری کنند؛ البته مشروط بر اینکه استفاده از آن‌ها ایمن باشد و با نوع حریق تناسب داشته باشد.
برای مثال، کپسول پودری در بسیاری از محیط‌های عمومی و تجاری کاربرد دارد، در حالی که کپسول CO2 برای برخی حریق‌های تجهیزات الکتریکی و مایعات قابل اشتعال مناسب است و پس از تخلیه پسماند پودری بر جای نمی‌گذارد.
به همین دلیل، در برنامه‌ریزی برای تجهیز ساختمان‌های اداری، مراکز خدمات شهری، تأسیسات عمومی و واحدهای تجاری، انتخاب کپسول آتش نشانی باید براساس نوع خطر، مساحت محیط، کلاس حریق و استانداردهای مربوط انجام شود.
وجود تجهیزات مناسب در کنار آموزش افراد، دسترسی آسان به خاموش‌کننده‌ها و بازرسی دوره‌ای آن‌ها می‌تواند بخشی از زنجیره پیشگیری و آمادگی در برابر حریق را تکمیل کند.
آیا شهروندان می‌توانند از نحوه هزینه‌کرد بودجه ایمنی مطلع شوند؟
یکی از موضوعات مهم در مدیریت شهری، شفافیت بودجه و امکان ارزیابی عملکرد دستگاه‌های اجرایی است.
شهروندان باید بتوانند بدانند چه میزان اعتبار برای خرید تجهیزات آتش‌نشانی در نظر گرفته شده، چند ایستگاه جدید احداث یا تجهیز شده، چه تعداد خودروی امدادی نوسازی شده و چه برنامه‌ای برای شناسایی ساختمان‌های پرخطر وجود دارد.
انتشار گزارش‌های دوره‌ای از میزان تحقق بودجه و عملکرد سازمان‌های آتش‌نشانی می‌تواند به افزایش اعتماد عمومی و بهبود نظارت بر هزینه‌های مدیریت شهری کمک کند.
همچنین تفکیک اعتبارات مربوط به پیشگیری از حریق، عملیات امدادی، خرید تجهیزات، آموزش و مدیریت بحران، امکان مقایسه عملکرد شهرداری‌ها را فراهم می‌کند.
ایمنی شهر نباید به زمان وقوع حادثه موکول شود
مدیریت شهری زمانی می‌تواند در برابر حوادث عملکرد مؤثری داشته باشد که ایمنی را به‌عنوان یک اولویت دائمی در برنامه‌های مالی و اجرایی خود در نظر بگیرد.
اختصاص بودجه برای خرید تجهیزات، توسعه ایستگاه‌های آتش‌نشانی، آموزش شهروندان و شناسایی ساختمان‌های پرخطر، هزینه‌ای برای آینده شهر محسوب می‌شود؛ هزینه‌ای که می‌تواند از خسارت‌های سنگین جانی و مالی جلوگیری کند.
در نهایت، معیار موفقیت شهرداری‌ها صرفاً میزان بودجه مصوب یا تعداد تجهیزات خریداری‌شده نیست؛ بلکه میزان آمادگی واقعی شهر برای مقابله با حوادث، سرعت واکنش نیروهای امدادی و توانایی مدیریت شهری در کاهش خطرات پیش از وقوع بحران است.
ایتا
