در روزگاری که آموزش کودکان در بسیاری از مکتبخانهها با روشهای دشوار و زمانبر انجام میشد، مردی تصمیم گرفت شیوه یادگیری الفبا را تغییر دهد. میرزا حسن رشدیه معتقد بود کودکان نباید سالهای طولانی صرف حفظ نام حروف و تمرینهای تکراری کنند. او به دنبال روشی بود که خواندن و نوشتن را سادهتر، سریعتر و در دسترستر کند.
این تصمیم، فقط یک نوآوری آموزشی نبود؛ تلاشی برای تغییر نگاه جامعه به آموزش عمومی بود. تلاشی که با مخالفت، تعطیلی مدرسهها و حتی خشونت روبهرو شد.
کودکی و شکلگیری اندیشههای آموزشی
میرزا حسن رشدیه در سال ۱۲۳۰ خورشیدی در تبریز متولد شد. پدرش، ملا مهدی تبریزی، از روحانیان شهر بود و او نیز در محیطی مذهبی رشد کرد. در جوانی مدتی به تحصیلات دینی پرداخت، اما بهتدریج توجهش به مسئله آموزش و عقبماندگی سواد عمومی جلب شد.
مطالعه روزنامهها و آشنایی با وضعیت آموزشی کشورهای دیگر، او را به این نتیجه رساند که یکی از مشکلات اساسی جامعه ایران، دسترسی محدود مردم به آموزش مؤثر است. به همین دلیل، بهجای ادامه مسیر سنتی تحصیل، برای آشنایی با شیوههای جدید آموزش راهی قفقاز و بیروت شد.
او در بیروت با روشهای آموزشی جدید آشنا شد و آموخت که چگونه میتوان آموزش خواندن و نوشتن را بر پایه اصول سادهتر و متناسب با توانایی کودکان سازمان داد.
الفبای صوتی؛ نوآوری مهم میرزا حسن رشدیه
یکی از مهمترین اقدامات او، تدوین و گسترش روشی بود که به «الفبای صوتی» شهرت یافت. در روش سنتی، کودک ابتدا نام حروف را یاد میگرفت و سپس باید با ترکیب آنها، خواندن کلمات را تمرین میکرد. این فرایند گاهی طولانی و خستهکننده میشد.
رشدیه تلاش کرد بهجای تأکید بر نام حروف، صدای آنها را آموزش دهد تا کودک بتواند ارتباط میان نشانه نوشتاری و آوای آن را سریعتر درک کند. به این ترتیب، یادگیری ترکیب حروف و خواندن کلمات آسانتر میشد.
او همچنین از ابزارهایی مانند تختهسیاه استفاده میکرد و کودکان را به تمرین نوشتن و مشارکت در کلاس تشویق میکرد. برخلاف تصویر رایج از مکتبخانههای سنتی، کلاسهای جدید او بر نظم آموزشی، استفاده از وسایل کمکآموزشی و روشهای متناسب با یادگیری کودک تأکید داشتند.
البته ادعای باسوادکردن همه کودکان در دو ماه، پشتوانه تاریخی روشنی ندارد. در برخی گزارشها، از آموزش خواندن و نوشتن در چند ماه و حتی کمتر از شش ماه سخن گفته شده است؛ اما سرعت یادگیری به شرایط دانشآموز و شیوه آموزش بستگی داشت.
سری «روایت تاریخی شهرداران» رو در بله دنبال کن.
مدرسههایی که یکی پس از دیگری تعطیل شدند
رشدیه ابتدا تجربههای آموزشی خود را در ایروان دنبال کرد و سپس برای گسترش مدرسههای جدید به تبریز بازگشت. در سال ۱۲۶۷ خورشیدی، مدرسهای به شیوه نوین در محله ششگلان تبریز تأسیس کرد.
این مدرسه با مکتبخانههای رایج تفاوت داشت. تختهسیاه، آموزش منظم و روش تازه تدریس، از ویژگیهای آن بود. اما همین تفاوتها برای گروهی از مخالفان قابلقبول نبود.
برخی مکتبداران از تغییر نظام آموزشی نگران بودند و شماری از مخالفان مذهبی نیز ابزارها و شیوههای تازه را نشانه نفوذ فرهنگ غرب میدانستند. در نتیجه، مدرسه بارها با اعتراض و حمله روبهرو شد و رشدیه ناچار شد فعالیت خود را در مکانهای مختلف ادامه دهد.
او مدرسههای دیگری در محلههای تبریز و سپس شهرهای دیگر راهاندازی کرد. روایتهای زندگینامهای از چندین بار تعطیلی، تخریب و حمله به مدرسههای او سخن میگویند. به همین دلیل، گاهی در روایتهای عمومی از «هفت مدرسه» یا «هفت بار تعطیلی» یاد میشود؛ اما این تعبیر را نباید بدون توضیح، معادل هفت بار آتشزدن مدرسه دانست.
گلولهای که پای رشدیه را زخمی کرد
مخالفتها فقط به تعطیلی کلاسها محدود نماند. در روایتهای تاریخی مربوط به زندگی او، از حمله مخالفان و شلیک گلوله به پایش نیز یاد شده است. گفته میشود این حادثه در جریان تلاشهای او برای ادامه فعالیت آموزشی رخ داد و آسیب جسمی ناشی از آن، زندگیاش را دشوارتر کرد.
با وجود این اتفاقها، رشدیه از هدف خود دست نکشید. او همچنان برای تأسیس مدرسه و گسترش آموزش جدید تلاش کرد. البته جزئیات دقیق برخی حملهها و ترتیب وقوع آنها در منابع مختلف یکسان نیست؛ بنابراین بهتر است بهجای بازگویی جزئیات نمایشی و تأییدنشده، بر اصل فشارها و خشونتهایی تأکید کنیم که در روایتهای زندگی او ثبت شدهاند.
از تبریز تا تهران؛ گسترش آموزش نوین
فعالیتهای رشدیه به تبریز محدود نماند. او در دورهای به تهران رفت و با حمایت امینالدوله، صدراعظم وقت، توانست مدرسهای به شیوه جدید راهاندازی کند. این حمایت، فرصتی فراهم کرد تا تجربههای آموزشی او در پایتخت نیز گسترش پیدا کند.
مدرسههای جدید بهتدریج در شهرهای مختلف ایران شکل گرفتند و شیوههای آموزشی تازه، جایگاه بیشتری پیدا کردند. رشدیه علاوه بر تأسیس مدرسه، کتابهای آموزشی متعددی نیز نوشت؛ از جمله «وطن دیلی»، «بدایةالتعلیم» و «نهایةالتعلیم».
اهمیت کار او در این بود که آموزش را از قالب محدود مکتبخانههای سنتی بیرون آورد و برای گسترش مدرسههای ابتدایی با روشهای تازه تلاش کرد. او از نخستین کسانی بود که آموزش نوین را برای فرزندان مردم عادی نیز ضروری میدانست.
سالهای پایانی زندگی و میراث میرزا حسن رشدیه
میرزا حسن رشدیه در سالهای پایانی عمر در قم زندگی کرد و سرانجام در ۱۹ آذر ۱۳۲۳ خورشیدی درگذشت. او در زمان مرگ حدود ۹۳ سال داشت؛ عمری که بخش بزرگی از آن در راه اصلاح آموزش و پرورش ایران سپری شد.
امروز نام او با شکلگیری مدرسههای نوین و تحول در آموزش الفبا پیوند خورده است. هرچند نظام آموزشی ایران پس از او نیز مسیر طولانی و پیچیدهای را طی کرد، نمیتوان نقش پیشگامانی مانند رشدیه را در تغییر نگرش جامعه به آموزش عمومی نادیده گرفت.
جمعبندی؛ میراث مردی که تسلیم نشد
میرزا حسن رشدیه فقط یک آموزگار یا بنیانگذار مدرسه نبود؛ او از کسانی بود که باور داشت آموزش باید از انحصار گروهی خاص خارج شود و در اختیار همه کودکان قرار بگیرد. مخالفتها، تعطیلی مدرسهها و آسیبهای جسمی نتوانستند او را از این مسیر منصرف کنند.
شاید مهمترین میراث او نه تختهسیاه و نیمکت، بلکه تغییری باشد که در تصور جامعه از مدرسه ایجاد کرد: اینکه یادگیری میتواند سادهتر، منظمتر و در دسترستر باشد و هیچ کودکی نباید بهدلیل شرایط خانوادگی یا اجتماعی از فرصت باسوادشدن محروم بماند.
بیشتر بخوانیم: دکتر مرتضی شیخ؛ پزشکی که درمان را به پول گره نمیزد