با گسترش پروژههای عمرانی، تعریض معابر و توسعه زیرساختهای شهری، موضوع قطع درختان شهری یا جابجایی آنها به یکی از مهمترین چالشهای مدیریت شهری تبدیل شده است. تصمیمی که در ظاهر فنی به نظر میرسد، در واقع انتخابی راهبردی میان توسعه شتابزده و توسعه پایدار خود را مشاهده میکند. هر درخت، بخشی از سرمایه اکولوژیک شهر محسوب میشود و سرنوشت آن میتواند بر کیفیت هوا، دمای محیط و سلامت شهروندان اثر مستقیم بگذارد.
در سالهای اخیر نمونههای مختلفی از انتقال یا قطع درختان در شهرهای بزرگ کشور رخ داده است. برای مثال در مهرشهر کرج و محدوده کاخ مروارید، صدها اصله درخت در چارچوب پروژه عمرانی و با مجوز قانونی جابجا شدند؛ اقدامی که بار دیگر بحث «حفظ فضای سبز یا تسریع پروژههای عمرانی» را به صدر اخبار آورد. در ادامه این گزارش از شهرداران، این موضوع را از جنبههای فنی، زیست محیطی و مدیریتی بررسی میکنیم.
توسعه شهری و چالش قطع درختان؛ تعارض همیشگی عمران و محیط زیست
رشد شهرنشینی و افزایش پروژههای زیرساختی مانند احداث بزرگراه، مترو، پلهای شهری و مجتمعهای مسکونی، اغلب درختان قدیمی را در مسیر اجرای طرحها قرار میدهد. در گذشته، سادهترین راهکار برای پیشبرد پروژهها، قطع درختان بود؛ رویکردی که هزینه و زمان کمتری میطلبید.
اما امروز نگاه مدیریت شهری تغییر کرده است. کاهش سرانه فضای سبز، تشدید آلودگی هوا و پدیده جزیره حرارتی شهری باعث شده قطع درختان با انتقادهای جدی مواجه شود. حذف درختان بالغ میتواند دمای محلی را افزایش، تنوع زیستی را کاهش و حتی ارزش بصری و اقتصادی مناطق شهری را تحت تاثیر قرار دهد.
به همین دلیل، پیش از صدور مجوز قطع، بررسی گزینههایی مانند جابجایی درختان شهری به یک ضرورت کارشناسی تبدیل شده است؛ راهکاری که میتواند تعادل میان توسعه و حفاظت از محیطزیست را برقرار کند.
بیشتر بخوانید: هرس درختان مانع دید تابلوهای راهنمای مسیر شهر گلبهار
آیا جابجایی درختان شهری امکانپذیر است؟
یکی از پرسشهای پر تکرار این است که آیا همه درختان قابلیت انتقال دارند؟ پاسخ کارشناسان محیط زیست منفی است؛ اما بخش قابل توجهی از درختان، در صورت رعایت اصول فنی، قابل جابجایی هستند.
عوامل متعددی در موفقیت انتقال نقش دارند؛ از جمله سن درخت، گونه گیاهی، گستردگی سیستم ریشه، شرایط خاک و اقلیم مقصد. درختان جوان تر به طور معمول شانس بیشتری برای سازگاری دارند اما درختان بالغ نیز با استفاده از ماشین آلات تخصصی و حفظ توده خاک اطراف ریشه، قابل انتقال هستند.
فرایند جابجایی شامل آمادهسازی ریشه، برش اصولی، انتقال با تجهیزات مخصوص و کاشت مجدد در محل سازگار است. اجرای غیرتخصصی این مراحل میتواند منجر به شوک شدید و خشک شدن درخت شود؛ بنابراین دانش فنی و تجربه عملی در این حوزه اهمیت بالایی دارد.
بهترین زمان جابجایی درختان؟ چرا تا نیمه اسفند انجام میشود؟
یکی از مهمترین اصول انتقال درختان، زمانبندی صحیح است. کارشناسان توصیه میکنند جابجایی درختان در دوره خواب گیاه، یعنی اواخر پاییز تا پایان زمستان انجام شود. این بازه زمانی به طور معمول تا نیمه اسفند ادامه دارد.
در این دوره، فعالیت فیزیولوژیک درخت کاهش یافته و تنش ناشی از جابجایی کمتر است. انتقال در فصل رشد فعال (بهار و تابستان) میتواند به سیستم ریشه آسیب جدی وارد کند و احتمال خشک شدن درخت را افزایش دهد. بنابراین رعایت تقویم زیستی گیاهان، یکی از کلیدیترین عوامل موفقیت در پروژههای انتقال درختان شهری محسوب میشود و بی توجهی به آن میتواند هزینههای زیست محیطی و مالی سنگینی ایجاد کند.
عوامل موثر در موفقیت جابجایی درختان شهری
موفقیت انتقال درخت به مجموعهای از عوامل فنی وابسته است. نخست، حفظ سلامت ریشه و انتقال توده خاک اطراف آن اهمیت حیاتی دارد؛ زیرا ریشههای ظریف مسئول جذب آب و مواد مغذی هستند. دوم، استفاده از تجهیزات تخصصی مانند بیلهای مکانیزه مخصوص جابجایی درختان، احتمال آسیب فیزیکی را کاهش میدهد. همچنین انتخاب محل جدید با خاک سازگار و شرایط نوری مناسب، نقش تعیینکنندهای در رشد مجدد دارد.
در نهایت، مراقبتهای پس از انتقال مانند آبیاری منظم، تثبیت تنه با قیم و کنترل آفات، تضمین کننده استقرار موفق درخت در محیط جدید است. بدون این اقدامات، حتی انتقال اصولی نیز ممکن است به شکست منجر شود.
مقایسه قطع درختان و انتقال اصولی؛ کدام گزینه پایدارتر است؟
از منظر توسعه پایدار، قطع درختان به معنای از بین رفتن فوری سرمایه سبز شهری است. جایگزینی یک درخت بالغ با نهال جدید، سالها زمان نیاز دارد تا به همان کارکرد اکولوژیک برسد. در مقابل، جابجایی اصولی میتواند پوشش سبز موجود را حفظ کند و از هزینههای بلند مدت احیای فضای سبز بکاهد. همچنین اثر منفی بر کیفیت هوا و دمای شهری را به حداقل میرساند.
با این حال، در مواردی که درخت بیمار یا غیرقابل انتقال باشد، قطع و جایگزینی اصولی ممکن است گزینه منطقیتری باشد. بنابراین تصمیم نهایی باید بر پایه ارزیابی علمی و نه صرفا ملاحظات اجرایی اتخاذ شود.
نقش شرکتهای تخصصی در انتقال درختان شهری
جابجایی درختان یک فرآیند کاملا تخصصی است و نیازمند تجربه، تجهیزات و برنامهریزی دقیق است. شرکتهای فعال در این حوزه با بهرهگیری از ماشین آلات ویژه و تیمهای کارشناسی، احتمال موفقیت پروژه را افزایش میدهند. همچنین استفاده از تیمهای حرفهای میتواند تفاوت میان حفظ یک درخت ارزشمند و از دست رفتن آن را رقم بزند؛ موضوعی که در پروژههای بزرگ شهری اهمیت دوچندان دارد.
نتیجهگیری
انتخاب میان قطع یا جابجایی درختان، در واقع انتخاب میان منفعت کوتاه مدت و پایداری بلند مدت است. در شرایطی که شهرهای بزرگ با آلودگی هوا، کاهش سرانه فضای سبز و تغییرات اقلیمی مواجه هستند، حفظ هر درخت بالغ اهمیت استراتژیک دارد.
توسعه شهری اجتناب ناپذیر است اما میتوان آن را با رویکردهای علمی و محیط زیستی همسو کرد. جابجایی اصولی درختان، اگر به درستی اجرا شود، میتواند پلی میان عمران شهری و حفاظت از محیط زیست باشد. در نتیجه آینده شهرهای سبز به تصمیمهای امروز مدیران شهری بستگی دارد؛ تصمیمهایی که باید بر پایه دانش، تجربه و تعهد به توسعه پایدار اتخاذ شوند.
سوالات متداول
آیا همه درختان قابلیت جابجایی دارند؟
خیر. امکان انتقال به عواملی مانند سن، گونه، سلامت ریشه و شرایط خاک بستگی دارد.
بهترین زمان برای جابجایی درختان چه زمانی است؟
اواخر پاییز تا پایان زمستان (دوره خواب گیاه) بهترین زمان برای انتقال درختان است.
آیا جابجایی درختان همیشه موفق است؟
در صورت رعایت اصول فنی و مراقبتهای پس از انتقال، احتمال موفقیت بالا است؛ اما اجرای غیرتخصصی میتواند منجر به خشکشدن درخت شود.
چرا قطع درختان اثر منفی بلند مدت دارد؟
زیرا جایگزینی درخت بالغ سالها زمان میبرد و در این مدت کیفیت هوا و دمای شهری تحت تاثیر قرار میگیرد.
آیا جابجایی درختان هزینه بیشتری نسبت به قطع دارد؟
در کوتاه مدت ممکن است هزینهبرتر باشد، اما در بلندمدت از نظر زیست محیطی و اقتصادی گزینهای پایدارتر محسوب میشود.
