انواع قراردادهای پیمانکاری | بررسی مزایا و معایب

هر پروژه ای، از ساخت یک خانه تا احداث یک پالایشگاه، به یک توافق نامه روشن میان کارفرما و پیمانکار نیاز دارد. این توافق که قرارداد پیمانکاری نامیده می شود، مانند یک نقشه راه وظایف، تعهدات و حقوق دو طرف را مشخص می کند. یک قرارداد ضعیف یا نامناسب به سادگی پروژه را به سمت اختلافات حقوقی، افزایش هزینه ها و تاخیرهای طولانی سوق می دهد.

چرا شناخت قراردادها مهم است؟

انتخاب نوع قرارداد، استراتژی مالی و اجرایی پروژه را تعیین می کند. هر قرارداد، ریسک های پروژه را به شکل متفاوتی بین کارفرما و پیمانکار تقسیم می کند. به همین دلیل، مدیران پروژه و مهندسان برای تسلط بر این مفاهیم، شرکت در یک را گامی مهم در مسیر شغلی خود می دانند. این دانش به آنها کمک می کند تا از بروز اختلافات جلوگیری کرده و منابع پروژه را بهتر مدیریت کنند.

قراردادها بر اساس روش پرداخت

نحوه پرداخت پول به پیمانکار، یکی از اصلی ترین دسته بندی ها در قراردادها است. در ادامه سه روش رایج را به نقل از  برنامه ریزی و مدیریت پروژه (کران زاده) بررسی می کنیم.

قرارداد قیمت مقطوع

در این روش، پیمانکار تعهد می دهد کل کار را با یک قیمت ثابت و مشخص به پایان برساند.

• مزیت: کارفرما از ابتدا بودجه نهایی پروژه را می داند و برنامه ریزی مالی برای او ساده است.
• عیب: تمام ریسک افزایش قیمت ها بر عهده پیمانکار است. به همین دلیل، پیمانکار برای پوشش این ریسک، معمولا قیمت بالاتری پیشنهاد می دهد.

قرارداد فهرست بهایی

در این مدل، قیمت نهایی پروژه در ابتدا مشخص نیست. طرفین بر سر قیمت هر واحد کار (مثلا هر متر مربع دیوارچینی) توافق می کنند و پرداخت نهایی بر اساس حجم کار انجام شده صورت می گیرد.

• مزیت: برای پروژه هایی که حجم دقیق کارها از ابتدا مشخص نیست، این روش انعطاف پذیری بالایی دارد.
• عیب: بودجه نهایی پروژه تا پایان کار نامشخص است و به اندازه گیری دقیق کارهای انجام شده نیاز دارد.

قرارداد هزینه به علاوه سود

در این نوع قرارداد، کارفرما تمام هزینه های واقعی پیمانکار (شامل مصالح، دستمزد و ماشین آلات) را پرداخت می کند و مبلغی اضافی را به عنوان سود به او می دهد.

• مزیت: برای پروژه های اضطراری یا تحقیقاتی که محدوده کار نامشخص است، گزینه ای مناسب به شمار می رود.
• عیب: بیشترین ریسک مالی متوجه کارفرماست و انگیزه پیمانکار برای کنترل هزینه ها کاهش می یابد.

قراردادها بر اساس روش اجرا

علاوه بر روش پرداخت، قراردادها بر اساس میزان مسئولیت پیمانکار نیز دسته بندی می شوند.

• قرارداد طراحی و ساخت (EPC): در این مدل، پیمانکار مسئولیت کامل پروژه از طراحی مهندسی، تامین کالا تا ساخت و اجرا را بر عهده می گیرد. این روش به دلیل یکپارچگی، سرعت پروژه را افزایش می دهد.
• قرارداد مدیریت پیمان (MC): در اینجا، کارفرما یک مدیر متخصص را استخدام می کند تا از طرف او بر اجرای پروژه نظارت کند. مدیر پیمان درصدی از هزینه های پروژه را به عنوان حق الزحمه دریافت می کند.
• قرارداد ساخت، بهره برداری و واگذاری (BOT): این مدل بیشتر در پروژه های بزرگ زیرساختی مانند آزادراه ها و نیروگاه ها کاربرد دارد. پیمانکار پروژه را با سرمایه خود می سازد، برای مدتی از آن بهره برداری می کند تا سرمایه و سود خود را بردارد و سپس پروژه را به دولت یا کارفرمای اصلی واگذار می کند.

جدول مقایسه انواع قرارداد

این جدول به شما کمک می کند تا تفاوت های اصلی میان قراردادها را در یک نگاه ببینید.

اهمیت آموزش در مدیریت قرارداد

تنظیم یک قرارداد دقیق، فراتر از پر کردن چند فرم آماده است. ابهام در تعریف محدوده کار، مشخص نبودن نحوه حل اختلافات و بی توجهی به مدیریت ادعاها، اشتباهاتی هستند که پروژه ها را به بن بست می کشانند. به همین دلیل، تسلط بر دانش حقوقی و فنی قراردادها برای هر دو طرف پروژه، یک ضرورت است. شرکت در یک دوره امور قراردادها دیدگاهی جامع درباره نحوه نگارش شروط، مدیریت ادعاهای مالی و زمانی و فرآیندهای تحویل پروژه ارائه می دهد.

جمع بندی

هیچ نوع قراردادی به خودی خود بهترین نیست. انتخاب درست به عواملی مانند بودجه، زمان، پیچیدگی پروژه و میزان تخصص کارفرما بستگی دارد. اگر نقشه ها کامل و دقیق باشند، قرارداد قیمت مقطوع گزینه خوبی است. اما اگر سرعت اولویت داشته باشد و محدوده کار نامشخص باشد، روش های دیگر کارآمدتر خواهند بود. دانش فنی و حقوقی به دست آمده از یک دوره امور قراردادها به شما کمک می کند تا بهترین تصمیم را برای پروژه خود بگیرید.

سوالات متداول در مورد موضوع قراردادهای پیمانکاری

در این بخش به چند پرسش رایج درباره قراردادهای پیمانکاری پاسخ می دهیم.

 برای ساخت یک آپارتمان مسکونی کدام قرارداد بهتر است؟

اگر نقشه ها کامل باشند، قرارداد «قیمت مقطوع» برای کارفرما ریسک کمتری دارد. اگر جزئیات در حین کار تغییر می کنند، قرارداد «فهرست بهایی» مناسب تر است.

 پرریسک ترین قرارداد برای کارفرما کدام است؟

قرارداد «هزینه به علاوه سود»، چون هزینه نهایی پروژه باز است و کنترل آن دشوارتر است.

چرا شرکت در دوره امور قراردادها برای مهندسان عمران مفید است؟

چون به آنها کمک می کند از اختلافات حقوقی جلوگیری کنند، ادعاهای مالی (کلیم) را به درستی مدیریت کنند و با حقوق و تعهدات خود در پروژه آشنا شوند.

 تفاوت اصلی قرارداد EPC و کلید در دست چیست؟

هر دو بسیار شبیه هستند، اما قرارداد «کلید در دست» تعهدی فراتر دارد. در این مدل، پیمانکار پروژه را کاملا آماده بهره برداری تحویل می دهد، به طوری که کارفرما فقط با چرخاندن کلید، کار را شروع می کند.