علیرضا رهایی، در سمپوزیوم تعمیر و نگهداشت سازهها و زیرساختهای شهری به ارائه مبحث «چالشها و ضرورتهای نگهداشت زیرساختهای کشور» پرداخت.
به گزارش شهرداران و روابط عمومی مرکز مطالعات و برنامهریزی شهر تهران، علیرضا رهایی، معاون مطالعات زیرساخت مرکز در سمپوزیوم تعمیر و نگهداشت سازهها و زیرساختهای شهری که امروز در دانشگاه امیرکبیر برگزار شد، به ارائه مبحث «چالشها و ضرورتهای نگهداشت زیرساختهای کشور» پرداخت.
وی در تشریح چالشهای جدی حوزه نگهداشت (زیرساختهای کشور، نسبت به عواقب گسترده اقتصادی و ایمنی بیتوجهی به این امر مهم هشدار داد.
وی با اشاره به حجم سرمایهگذاریهای انجامشده اظهار داشت: سرمایهگذاری سنگینی هم در مناطق شهری و هم در مسیرهای بینشهری، در ارتباط با ایجاد راهها، احداث پلها، دیوارهای حائل، تونلها و بسیاری سازههای دیگر انجام میشود. با این حال، چه از منظر متون و برنامهریزی و چه در عمل، احتمالاً به میزان سرمایهگذاری که برای ایجاد زیرساخت میکنیم، به مباحث نگهداشت توجه کافی نمیشود و این مسئله منجر به اتلاف سرمایه میشود.
رهایی با بیان مثالی اتلاف سرمایه را اینطور توضیح داد: به عنوان مثال، یک ساختمان، پل یا مسیر میتواند دوره عمر مفیدی در حدود ۵۰ تا ۱۰۰ سال داشته باشد؛ اما به دلیل سیاستهای نامناسب و فقدان یک روند منظم نگهداشت، این دوره عمر کاهش و تقلیل مییابد. در نتیجه، بهره مناسب و مورد انتظار از این سرمایهگذاری عظیم حاصل نمیشود.
معاون مطالعات زیرساخت مرکز مطالعات و برنامهریزی شهر تهران به طیف وسیع زیرساختهای نیازمند برنامه نگهداشت اشاره و تصریح کرد: زیرساختهای بخش حملونقل اعم از زمینی، دریایی و ریلی، ساختمانهای عمومی و مسکونی و سازههای آبی از جمله کانالها، مسیر رودخانهها و تأسیسات دریایی، همگی از جمله داراییهای مهمی هستند که سرمایهگذاری چشمگیری بر روی آنها صورت گرفته و استفاده از روشها و فناوریهای نوین برای نگهداشت مؤثر آنها ضروری است.
رهایی بر ضرورت برنامهریزی جامع در این زمینه تأکید کرد و گفت: برای پیگیری منسجم و مستمر موضوع نگهداشت، وجود یک نقشه راه و برنامه کلان، همچون طرح جامع حملونقل، امری ضروری است؛ چرا که این زیرساختها نقش حیاتی در رفاه اجتماعی، تحرک اقتصادی و توسعه تجاری کشور ایفا میکنند.
وی با اشاره به شکاف موجود این حوزه در ایران با استانداردهای جهانی بیان داشت: مروری بر وضعیت پلهای قدیمی در بسیاری از کشورها نشان میدهد که این سازهها با عمری بالغ بر صد سال، کماکان مورد استفاده قرار میگیرند، در حالی که متأسفانه در کشور ما، بسیاری از پلها در سنین بهمراتب کمتر دچار عارضه شده و نیازمند بهسازیهای اساسی هستند.
معاون مطالعات زیرساخت مرکز مطالعات و برنامهریزی شهر تهران علت اصلی این مشکل را در نوع نگاه موجود دانست و گفت: رویکرد غالب در کشور ما، یک رویکرد واکنشی است. یعنی زمانی که آسیبی به یک سازه وارد میشود، برای تعمیر آن چارهاندیشی میکنیم؛ در حالی که باید با سیاستگذاری و برنامهریزی منظم نگهداشت که همان رویکرد پیشگیرانه است، اساساً از بروز آسیبهای جدی جلوگیری کرد. این امر مستلزم تدوین استانداردها و دستورالعملهای علمی است.
رهایی در تعریف نگهداشت گفت: نگهداشت مجموعهای از اقدامات فنی، اجرایی و مدیریتی در چرخه عمر یک سازه است تا یک المان بتواند به نحوی حفظ یا بازیابی شود که در کل دوره عمر خود، کارکرد مناسب خود را حفظ کند.
معاون مطالعات زیرساخت مرکز مطالعات و برنامهریزی شهر تهران ادامه داد: در ادبیات علمی، نگهداشت به دو نوع اصلاحی یعنی پس از بروز عیب و پیشگیرانه که در حقیقت قبل از وقوع حادثه است، تقسیم میشود. نگهداشت پیشگیرانه خود میتواند مبتنی بر شرایط یا مبتنی بر زمان باشد.
رهایی به ارائه آمار مرتبط با این حوزه پرداخت و گفت: سهم بخش زیرساخت از تولید ناخالص داخلی حدود ۷ تا ۱۱ درصد برآورد میشود در حالی که سهم حملونقل از تولید ناخالص ملی ۵ تا ۸ درصد است. از طرف دیگر به طور متعارف باید سالانه ۳ تا ۶ درصد از این ارزش صرف عملیات نگهداشت شود، اما متأسفانه رقم تخصیصیافته در کشور ما بسیار کمتر از این میزان است.
وی به آمارهای جهانی اشاره کرد و افزود: بر اساس رتبهبندیهای معتبر بینالمللی مرتبط با سال ۲۰۱۹، جایگاه کشور ما در شاخص کیفیت زیرساختها رتبه ۸۱ و در شاخص توسعه و نگهداشت زیرساخت حدود رتبه ۶۱ بوده است که نشاندهنده وضعیت نامناسب فعلی است.
معاون مطالعات زیرساخت مرکز مطالعات و برنامهریزی شهر تهران عوامل متعددی از جمله تمایل مدیران به افتتاح پروژههای جدید در مقایسه با تخصیص بودجه به نگهداشت، فقدان اطلاعات سیستماتیک، نبود سامانههای یکپارچه نرمافزاری و کفایت نداشتن اعتبارات را از دلایل این معضل برشمرد.
وی پیامدهای این چالشها را نیز استهلاک شتابان داراییهای ملی عنوان کرد و گفت: پیامدهای نامطلوب زیستمحیطی، افزایش تصاعدی هزینههای تعمیرات آتی و احتمال وقوع حوادث جانی و مالی گسترده هم از دیگر پیامدها خواهد بود.
وی به ارائه راهکارهایی برای حل این چالش پرداخت و گفت: مطالعه روشهای منظم نگهداری، تدوین استاندارد و آییننامه، ردیف بودجه ویژه نگهداشت، تهیه نقشه راه کلان، تهیه برآورد دقیق از داراییهای زیربنایی و الزام صدور گواهی نگهداشت برای ساختمانها را باید راهکارهای برونرفت از وضعیت فعلی قلمداد کرد.
وی خاطرنشان کرد: در روش سنتی متداول، اطلاعات به صورت ناپیوسته و دورهای جمعآوری میشود، در حالی که سیستمهای نوین مدیریت، امکان برنامهریزی بهینه و پیشگیرانه را فراهم میسازند و ما نیز باید به سمت استفاده از آن برویم.
