زمین ۵۰ متری به کارگران: راهکار نوین حل معضل مسکن یا رویای دور؟

زمین ۵۰ متری به کارگران؟ در حالی که ۹۰۰ هزار تومان حق مسکن کارگران طی دو سال بدون تغییر مانده و ۵۰ درصد درآمد کارگران صرف هزینه‌های مسکن می‌شود، فعالان کارگری پیشنهاد شگفت‌انگیزی ارائه داده‌اند: واگذاری زمین به صورت رایگان. این طرح که توسط نمایندگان کارگری در شورای عالی کار مطرح شده، می‌خواهد به جای پرداخت یارانه ناکافی، زمین‌های مازاد اطراف شهرک‌های صنعتی را به کارگران اختصاص دهد. اما آیا این طرح رویایی است یا راهکاری عملیاتی؟

وضعیت بحرانی مسکن کارگران: اعداد و ارقام تکان‌دهنده

بیشتر بخوانید: خرید مسکن در تهران 1404

آمار رسمی از کارگران بی ‌مسکن

بر اساس داده‌های وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی:

کارگران فاقد مسکن در شهرک‌های صنعتی: ۷۹,۰۰۰ نفر
کارگران فاقد مسکن در صنایع بزرگ: ۱۱۶,۰۰۰ نفر
جمع کل نیازمند مسکن: حدود ۲۰۰,۰۰۰ کارگر
واحدهای مسکن کارگری در دست ساخت: ۹۴,۰۰۰ واحد در ۷ استان
حق مسکن: کمک ناچیز در برابر تورم
مبلغ فعلی: ۹۰۰,۰۰۰ تومان ماهانه
تغییر در ۲ سال گذشته: صفر درصد
سهم مسکن از درآمد کارگر: ۵۰ درصد
میانگین اجاره‌بها در حاشیه شهرها: ۳ تا ۴ میلیون تومان

پیشنهاد دقیق شورای عالی کار: زمین ۵۰ متری به کارگران

زمین ۵۰ متری به کارگران؟ سهمیه‌بندی پیشنهادی عبارت است از:

کارگران مجرد: زمین ۵۰ متر مربعی

خانواده ۴ نفره: زمین ۲۰۰ متر مربعی

سند رسمی: واگذاری مالکیت کامل

منابع زمین پیشنهادی شامل موارد زیر است:

زمین‌های مازاد اطراف شهرک‌های صنعتی
اراضی دولتی بدون استفاده
زمین‌های مشمول ماده ۱۴۹ قانون کار

مدل‌های ساخت شامل موارد زیر است:

ساخت انفرادی: توسط خود کارگر
تعاونی‌های مسکن: مشارکت گروهی
سازمانی: توسط کارفرمایان طبق قانون

پیشینه قانونی: ماده ۱۴۹ قانون کار چه می‌گوید؟

متن کامل ماده ۱۴۹: «کارفرمایان کارگاه‌های مشمول این قانون که بیش از ۵۰ کارگر دارند، مکلفند در جوار کارگاه یا کارخانه، خانه‌های سازمانی (یا کمک هزینه مسکن) برای کارگران خود تهیه نمایند».

تفسیر فعلی از قانون عبارت است از:

اجرای محدود: فقط در برخی صنایع بزرگ
تبصره‌ها: امکان پرداخت کمک هزینه به جای ساخت
نظارت ضعیف: عدم اجرای کامل توسط بسیاری کارفرمایان

طرح‌های مسکن کارگری دولت: از وعده تا واقعیت

طرح مسکن کارگری فعلی دولت شامل موارد زیر است:

تعداد واحدها: ۹۴,۰۰۰ واحد در ۷ استان
استان‌های تحت پوشش: سمنان، کرمان، هرمزگان، یزد، خوزستان، کرمانشاه و خراسان رضوی
زمین اختصاص یافته: ۲,۹۰۰ هکتار

پیشرفت فیزیکی: در مرحله آغازین

طرح	دوره	تعداد واحد	وضعیت
مسکن مهر	۱۳۸۶ تا ۱۳۹۲	۲٫۲ میلیون	تحویل با تاخیر و مشکلات در کیفیت ساخت
مسکن اجتماعی	۱۳۹۲ تا ۱۴۰۰	۴۵۰,۰۰۰	حدود ۷۰ درصد پیشرفت
مسکن کارگری	۱۴۰۰ تا ۱۴۰۴	۹۴,۰۰۰	در مرحله شروع

محاسبات اقتصادی: آیا زمین‌دهی مقرون‌به‌صرفه است؟

زمین ۵۰ متری به کارگران؟ برآورد هزینه طرح زمین‌دهی شامل موارد زیر است:

تعداد بهره‌برداران: ۲۰۰,۰۰۰ کارگر
متوسط زمین مورد نیاز: ۱۰۰ متر (میانگین)
کل زمین مورد نیاز: ۲۰,۰۰۰,۰۰۰ متر مربع = ۲,۰۰۰ هکتار
ارزش زمین حاشیه شهرها: متری ۱ تا ۲ میلیون تومان
ارزش کل زمین: ۲۰,۰۰۰ – ۴۰,۰۰۰ میلیارد تومان

مقایسه با کمک مسکن نقدی نیز شامل موارد زیر است:

کمک مسکن فعلی (سالانه): ۱۰٫۸ میلیارد تومان برای ۲۰۰,۰۰۰ کارگر
ارزش زمین (یکباره): ۲۰,۰۰۰ میلیارد تومان
نسبت هزینه: زمین‌دهی ۱۸۵۰ برابر گران‌تر

مدل‌های جهانی: دیگر کشورها چگونه عمل کرده‌اند؟

1- سنگاپور: موفقیت در مسکن کارگری

برنامه Housing & Development Board (HDB)
۹۰ درصد مالکیت خانه توسط کارگران
وام‌های بلندمدت با بهره کم
تعاونی‌های قدرتمند مسکن

2- چین: شهرک‌های کارگری

احداث شهرک‌های کامل مسکونی-رفاهی
اسکان نزدیک به کارخانه‌ها
خدمات عمومی مشترک

3- ترکیه: TOKİ

سازمان مسکن دولتی
احداث ۱٫۲ میلیون واحد برای کارگران
فروش اقساطی ۱۵ تا ۲۰ ساله

نقش تعاونی‌های مسکن: راه میان‌بر اسکان کارگران

زمین ۵۰ متری به کارگران؟ ظرفیت‌های بالفعل تعاونی‌ها عبارتند از:

تعاونی‌های موجود: بیش از ۱۵,۰۰۰ تعاونی مسکن
اعضا: حدود ۴ میلیون نفر
تجربه موفق: اجرای پروژه‌های بزرگ مسکن

الگوی پیشنهادی شامل موارد زیر است:

تشکیل تعاونی‌های مسکن کارگری در هر شهرک صنعتی
واگذاری زمین به تعاونی‌ها نه افراد
تامین مالی از طریق صندوق‌های بازنشستگی
مدیریت ساخت توسط تعاونی

چالش‌ها و موانع اجرای طرح زمین‌دهی

موانع قانونی عبارتند از:

محدودیت واگذاری اراضی دولتی
قوانین شهرداری و طرح‌های تفصیلی
مقررات زیست‌ محیطی

موانع فنی عبارتند از:

نبود زیرساخت در زمین‌های مازاد
فقدان خدمات آب، برق، گاز
دور بودن از مراکز خدماتی

موانع اجتماعی عبارتند از:

ایجاد حاشیه‌نشینی جدید
مشکلات امنیتی
فقدان حمل‌ونقل عمومی

سناریوهای مختلف اجرا: از آرمان تا واقعیت

سناریو ۱: آرمانی

واگذاری زمین با سند رسمی
ارائه تسهیلات ساخت
ایجاد زیرساخت‌های عمومی
احتمال اجرا کم است

سناریو ۲: میانه (تعاونی‌محور)

واگذاری زمین به تعاونی‌ها
مشارکت کارگران در ساخت
حمایت دولت در زیرساخت‌ها
احتمال اجرا متوسط است

سناریو ۳: حداقلی (اجاره‌ای)

اجاره بلندمدت زمین (۹۹ ساله)
ساخت توسط سرمایه‌گذاران خصوصی
اجاره واحدها به کارگران با قیمت مصوب
احتمال اجرا بالاست

راهکارهای جایگزین و تکمیلی

1- افزایش حق مسکن به تناسب تورم

مبلغ پیشنهادی: ۲٫۵ میلیون تومان ماهانه
منبع تامین: صندوق بیمه بیکاری مازاد

2- توسعه اجاره‌نامه‌های بلندمدت

قراردادهای ۱۰ ساله با مالکان
ثبات اجاره ‌بها با افزایش سالانه مصوب
ضمانت دولت برای پرداخت اجاره

3- ساخت مسکن استیجاری دولتی

مدل موفق: کشورهای اروپایی
مدیریت: توسط شرکت‌های دولتی
اجاره: ۳۰ درصد زیر قیمت بازار

4- تسهیلات ویژه خرید مسکن

وام ۵۰ ساله با بهره ۲ درصد
مشارکت در سود به جای بهره
تضامین ساده‌تر برای کارگران

نتیجه‌گیری

زمین ۵۰ متری به کارگران؟ طرح واگذاری زمین به کارگران هرچند جذاب و آرمانی به نظر می‌رسد، با موانع متعدد قانونی، مالی و فنی مواجه است. اما می‌توان آن را به صورت تعدیل‌شده اجرا کرد. پیشنهاد واقع‌بینانه ترکیبی از فاز اول شامل افزایش حق مسکن به ۲٫۵ میلیون تومان (فوری)، فاز دوم شامل واگذاری زمین به تعاونی‌ها نه افراد (میان‌ مدت) و فاز سوم شامل ساخت مسکن استیجاری دولتی (بلندمدت) می‌شود.

ضرورت‌های اساسی چنین طرح‌هایی می‌توان به شفافیت کامل در انتخاب ذی ‌نفعان، مشارکت واقعی کارگران در تصمیم‌گیری و پایش مستمر کیفیت اجرای طرح اشاره کرد. با این وجود، تکرار تجربه مسکن مهر با کیفیت پایین و خدمات ناقص، نه تنها مشکل را حل نمی‌کند بلکه بار جدیدی بر دوش کارگران و دولت خواهد گذاشت.

در آخر باید متذکر شد؛ مسکن کارگران نه یک معضل اقتصادی صرف که یک حق اساسی اجتماعی است. حل این مشکل نیاز به عزم ملی، برنامه‌ریزی علمی و مهم‌تر از همه، اجرای شفاف و بدون فساد دارد. طرح زمین‌دهی می‌تواند جرقه‌ای برای تحول در سیاست‌های مسکن باشد، به شرطی که از آرمان‌گرایی محض به سوی عملگرایی مسئولانه حرکت کنیم.