خطر بزرگ در بازار تهران چقدر جدی است؟ بازار تهران به عنوان قلب تپنده اقتصاد و تاریخ پایتخت، نه تنها یک مرکز تجاری مهم، بلکه میراثی فرهنگی و هویتی برای کشور محسوب میشود. قدمت چند صد ساله این بازار و تراکم بالای جمعیت و کالا در آن، اهمیت ایمنی را به یک اولویت غیرقابل انکار تبدیل کرده است.
در جلسه اخیر شورای شهر تهران، مهندس مهدی چمران، رئیس این شورا، هشداری جدی در مورد وضعیت ایمنی و خطر بزرگ در بازار تهران تهران داد. ایشان با اشاره به مشکلات متعدد از جمله سیمکشیهای فرسوده برق، انبارهای نا ایمن، دسترسی دشوار به این انبارها و عدم رعایت اصول استاندارد انبارداری، تاکید کردند که در صورت وقوع هر حادثهای، به ویژه آتشسوزی، مهار آن بسیار دشوار و احتمالا فاجعهبار خواهد بود.
این هشدارها زنگ خطری است برای همه مسئولان و کسبه تا پیش از وقوع یک فاجعه غیرقابل جبران، چارهای اساسی بیندیشند. در این گزارش، به عنوان یک کارشناس حوزه ایمنی و مدیریت بحران، به تحلیل ابعاد مختلف این هشدار و ارائه راهکارهای عملی برای پیشگیری از بحران میپردازم.
خطر بزرگ در بازار تهران چقدر جدی است؟
بررسی دقیق صحبتهای مهندس چمران نشان میدهد که نا ایمنی بازار تهران یک مشکل تکبعدی نیست، بلکه ترکیبی مرگبار از چندین عامل خطرآفرین است. ایشان به سه مولفه اصلی اشاره کردند: نا ایمنی ساختمانی، نحوه انبارهای مغازهداران و دسترسی به آنها و سیمکشی برق. برای درک عمق فاجعه، باید هر یک از این موارد را با دید کارشناسی تحلیل کنیم.
بیشتر بخوانید: پیگیری ایمنسازی سراهای بازار بزرگ تهران
1- نا ایمنی ساختمانی و معماری سنتی
بسیاری از بناهای بازار تهران قدمتی چندین دهه یا حتی بیش از یک قرن دارند. این بناها با مصالح سنتی و بدون در نظر گرفتن استانداردهای مدرن مقاومسازی در برابر زلزله و آتشسوزی ساخته شدهاند. تیرهای چوبی سقفها، دیوارهای خشتی و گلی، و راهروهای باریک و پیچدرپیچ، همگی در صورت وقوع آتشسوزی یا زلزله، به عاملی برای تشدید فاجعه تبدیل میشوند. یک آتشسوزی کوچک در یک مغازه میتواند به سرعت به سقف چوبی سرایت کرده و به دلیل عدم وجود دیوارهای ضد حریق، به راحتی به مغازههای مجاور و راستههای بعدی انتقال یابد.
2- انبارداری غیراصولی و خطرآفرین
یکی از مهمترین نکات مطرح شده توسط رئیس شورای شهر، وضعیت بحرانی انبارها و دسترسی به آنهاست. در بسیاری از موارد، انبارها در زیرزمینها یا طبقات فوقانی مغازهها قرار دارند که راهروهای باریک و پر پیچ و خم دارند. از سوی دیگر، بسیاری از کسبه به دلیل کمبود فضای استاندارد، کالاها را در راهروهای اصلی و فرعی بازار دپو میکنند که این کار هم راههای فرار را مسدود مینماید و هم بار آتش را به شدت افزایش میدهد.
متاسفانه اصول انبارداری مدرن مانند قفسهبندی استاندارد، رعایت فاصله ایمن بین کالاها، سیستمهای اعلام و اطفای حریق در این مکانها به ندرت رعایت میشود. ترکیب انواع کالاها با قابلیت اشتعال بالا (پارچه، پلاستیک، چوب، مواد شیمیایی) در کنار هم، یک بمب ساعتی را تشکیل داده است که با کوچکترین جرقهای منفجر خواهد شد.
تاسیسات الکتریکی فرسوده: شبکه برقرسانی در بسیاری از بخشهای بازار تهران قدیمی و فرسوده است. سیمکشیهای غیراستاندارد، استفاده از سیمهای با مقطع ناکافی که توان تحمل بار مصرفی امروزی را ندارند، انشعابات غیرمجاز و فیوزهای نامناسب، همگی منابع بالقوه تولید جرقه و اتصال کوتاه هستند. در محیطی که انبارها مملو از مواد قابل اشتعال است، یک جرقه کوچک میتواند آغازگر یک فاجعه بزرگ باشد.
چالشهای پیشروی مدیریت بحران در بازار تهران
خطر بزرگ در بازار تهران چقدر جدی است؟ در ادامه صحبتهای مهندس چمران به نکته بسیار مهمی اشاره شده است: اگر حادثهای رخ دهد، مهار آن بسیار دشوار خواهد بود. این جمله یک واقعیت تلخ را بر اساس موانع ساختاری و عملیاتی موجود بیان میکند. در ادامه، میتوان این چالشها را به دو دسته کلی تقسیم کرد:
1- چالشهای دسترسی و امدادرسانی
معماری سنتی بازار با کوچههای باریک و پیچدرپیچ، دسترسی به خودروهای امدادی مانند آتشنشانی و آمبولانس را در شرایط عادی دشوار و در شرایط بحرانی غیرممکن میسازد. انسداد معابر توسط خودروهای پارک شده، بساطگستران و دپوی کالاها، این مشکل را صد چندان میکند. در صورت وقوع آتشسوزی بزرگ، تیمهای آتشنشانی برای رسیدن به محل حادثه و استقرار تجهیزات خود با مانعی جدی مواجه خواهند شد.
از سوی دیگر، نبود نقشههای دقیق و بهروز از زیرزمینها، تونلها و الحاقات غیرمجاز، کار تیمهای نجات را برای جستجوی محبوسشدگان به شدت پیچیده میکند.
2- چالشهای مهار آتش در بافت سنتی
نوع مصالح به کار رفته در ساخت بازار (چوب، خشت و گچ) و تراکم بالای مغازهها در کنار هم، باعث میشود آتش به سرعت گسترش یابد و به یک آتشسوزی فراگیر و مهارناپذیر تبدیل شود. کمبود یا نبود سیستمهای اعلام و اطفای حریق مدرن (مانند اسپرینکلرها و سیستمهای گازی) در اکثر بخشهای بازار، باعث میشود که تا لحظه رسیدن نیروهای امدادی، آتش به شدت گسترش یافته باشد.
همچنین، نبود مسیرهای فرار مشخص و تابلوهای راهنما، خطر مرگ و میر ناشی از ازدحام و گیر افتادن افراد در آتش و دود را به شدت افزایش میدهد. تخلیه سریع و منظم جمعیت در این شرایط یک چالش بزرگ خواهد بود.
راهکارهای عملی و فوری برای پیشگیری از فاجعه
خطر بزرگ در بازار تهران چقدر جدی است؟ هشدار رئیس شورای شهر باید به عنوان یک فرصت برای اقدام تلقی شود. با نگاه کارشناسی و با بهرهگیری از تجربیات جهانی در حفاظت از بافتهای تاریخی، میتوان مجموعهای از راهکارهای عملی و فوری را برای کاهش خطر و جلوگیری از وقوع فاجعه در بازار تهران پیشنهاد داد.
1- اقدامات فوری و کوتاه مدت (نجاتبخش)
بررسی و اصلاح فوری سیستم سیمکشی برق: شهرداری منطقه ۱۲ و شرکت توزیع برق تهران موظفاند با یک برنامه زمانبندی مشخص و فشرده، نسبت به بازرسی کل شبکه برق بازار اقدام کرده و تمامی سیمکشیهای فرسوده و غیراستاندارد را اصلاح کنند. نصب کنتورهای هوشمند و فیوزهای ایمنی در هر مغازه و انبار الزامی است.
- پاکسازی معابر و راهروها: با همکاری اتحادیهها و کسبه، طرحی فوری برای جمعآوری کالاها از راهروها و معابر اصلی و فرعی اجرا شود. هرگونه دپوی کالا در مسیرهای تردد ممنوع بوده و با متخلفان برخورد قاطع گردد.
- ایجاد ایستگاههای آتشنشانی سیار: با توجه به مشکل دسترسی خودروهای بزرگ، استقرار تیمهای آتشنشانی با خودروهای کوچک و موتورسیکلتهای مجهز به کپسولهای اطفای حریق پرتابل در نقاط استراتژیک بازار، میتواند زمان پاسخدهی به حریقهای کوچک را به شدت کاهش دهد.
2- اقدامات میانمدت (ساختاری)
- اجرای طرح جامع انتقال انبارها: طرحی که مهندس چمران به آن اشاره کردند، مبنی بر انتقال انبارها و صنوف به خارج از بافت تاریخی بازار، باید با جدیت دنبال شود. ایجاد شهرکهای انباری استاندارد و مجهز در حاشیه شهر (مانند شهرک انبارهای پرند یا مناطق اطراف) با دسترسی آسان به راههای ارتباطی، بهترین راه حل برای کاهش بار آتش در بازار است. این اقدام نه تنها ایمنی را افزایش بلکه بار ترافیکی و آلودگی مرکز شهر را نیز کاهش میدهد.
- نوسازی تاسیسات زیربنایی: طرح جامع جایگزینی شبکه فرسوده آب، گاز و فاضلاب بازار با لولههای استاندارد و مقاوم در برابر زلزله و آتشسوزی، باید در دستور کار شهرداری و شرکتهای خدماترسان قرار گیرد.
- استقرار سیستمهای هوشمند اعلام و اطفای حریق: در فاز اول، نصب سیستمهای اعلام حریق در تمام راستههای اصلی و مغازههای پرخطر الزامی شود. در فاز بعدی، طراحی و اجرای سیستمهای اطفای حریق پیشرفته مانند مهپاشها (اسپرینکلرها) که با معماری تاریخی بازار هماهنگی داشته باشند، باید مورد مطالعه و اجرا قرار گیرد.
3- اقدامات بلندمدت (فرهنگی و آموزشی)
- آموزش و مانورهای مستمر: برگزاری دورههای آموزشی ایمنی و آتشنشانی برای تمامی کسبه و کارکنان بازار، همراه با برگزاری مانورهای دورهای برای آمادگی در برابر حوادث، یک ضرورت است.
- تشکیل گروههای دیدهبان محلی: آموزش و سازماندهی گروههایی از کسبه داوطلب به عنوان نجاتیاران بازار که بتوانند در همان دقایق اولیه حادثه، قبل از رسیدن نیروهای کمکی، اقدامات اولیه را انجام دهند.
- تهیه نقشههای جامع خطر و برنامه مدیریت بحران: تهیه نقشههای دقیق از تمام بخشهای بازار شامل دسترسیها، محل انبارها، نقاط خطرناک و مقاومسازی شده، شیرهای آتشنشانی و تابلوهای برق، و تدوین یک برنامه عملیاتی جامع برای مدیریت بحران در بازار، باید توسط سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران انجام شود.
نقش کسبه و نهادهای مسئول در ارتقای ایمنی بازار
خطر بزرگ در بازار تهران چقدر جدی است؟ تامین ایمنی بازار تهران یک مسئولیت جمعی است که تنها با همکاری و هماهنگی همه نهادهای ذیربط و خود کسبه محقق خواهد شد. دولت، شهرداری، سازمان آتشنشانی، میراث فرهنگی، اتحادیهها و کسبه، هر کدام نقشی حیاتی در این زمینه بر عهده دارند.
1- نقش دولت و شهرداری
این نهادها باید بودجه و امکانات لازم برای نوسازی زیرساختها و اجرای طرحهای ایمنی را تامین کنند. تصویب قوانین و مقررات الزامآور برای رعایت نکات ایمنی و نظارت بر اجرای آنها نیز بر عهده این نهادهاست. همانطور که مهندس چمران اشاره کردند، شهرداری به دنبال انتقال صنوف و ایجاد نقاط جایگزین است که این یک اقدام مثبت محسوب میشود، اما باید با سرعت و قوت بیشتری دنبال شود.
2- نقش سازمان آتشنشانی و خدمات ایمنی
این سازمان باید با بازرسیهای دورهای و دقیق از تمام واحدهای صنفی و انبارها، موارد نا ایمن را شناسایی و به کسبه و مسئولان تذکر دهد. همچنین تهیه و اجرای برنامههای آموزشی و مانورهای مشترک با کسبه، از وظایف اصلی این نهاد است. استقرار ایستگاههای کوچک و سیار آتشنشانی در نقاط مختلف بازار نیز میتواند بسیار موثر باشد.
3- نقش کسبه و اتحادیهها
کسبه باید به این باور برسند که سرمایهگذاری در ایمنی، هزینه نیست بلکه یک سرمایهگذاری برای حفظ جان، مال و آینده کسبوکارشان است. آنها موظفاند نسبت به رعایت اصول ایمنی در مغازه و انبار خود اقدام کرده و با بازرسان همکاری کامل داشته باشند. اتحادیهها نیز باید با فرهنگسازی و آموزش اعضای خود و همچنین پیگیری مطالبات آنها از مسئولان، نقش تسهیلگر را ایفا کنند.
ایمنی بازار تهران یک شبه به دست نمیآید اما با اراده جمعی و اقدام فوری میتوان از وقوع فاجعهای که همه از آن هراس داریم، جلوگیری کرد. هشدار مهندس چمران یک فرصت طلایی است. بیایید این فرصت را از دست ندهیم.
نتیجهگیری
خطر بزرگ در بازار تهران چقدر جدی است؟ هشدار جدی رئیس شورای شهر تهران، مهندس مهدی چمران، در مورد وضعیت بحرانی ایمنی بازار تهران، یک زنگ خطر واقعی است که نباید آن را نشنیده گرفت. ترکیب عوامل متعددی مانند فرسودگی بناها و تاسیسات، انبارداری غیراصولی، تراکم بالای مواد قابل اشتعال و دشواری دسترسی، بازار را به یک بمب ساعتی تبدیل کرده است که هر لحظه احتمال انفجار آن میرود. آنچه که این وضعیت را بحرانیتر میکند، این است که به گفته رئیس شورای شهر، در صورت وقوع حادثه، مهار آن بسیار دشوار و احتمالا غیرممکن خواهد بود. این بدان معناست که ما باید تمام توان خود را بر روی پیشگیری متمرکز کنیم.
راهکارهای عملی ارائه شده، از اصلاح فوری سیمکشیها و پاکسازی معابر گرفته تا اجرای طرح جامع انتقال انبارها و نصب سیستمهای هوشمند اطفای حریق، یک نقشه راه روشن برای نجات بازار تهران ترسیم میکند. اما مهمترین عنصر در این مسیر، اراده و همکاری جمعی همه نهادهای مسئول و خود کسبه است.
ایمنی بازار نه یک پروژه یکباره، بلکه یک فرآیند مستمر است که نیازمند نظارت، آموزش و سرمایهگذاری مداوم است. اجازه ندهیم هشدارهای امروز به فردا و سالهای آینده موکول شود. اگر بخواهیم بازار تهران، این میراث گرانبهای ملی و هویتی، از گزند حوادث در امان بماند، باید از همین لحظه دست به کار شویم. آینده بازار تهران در گرو تصمیماتی است که امروز میگیریم. بیعملی امروز، فاجعه فردا را رقم خواهد زد.
سوالات متداول
مهمترین عوامل نا ایمنی در بازار تهران از نظر کارشناسان چیست؟
از نظر کارشناسان، مهمترین عوامل شامل سیمکشیهای فرسوده و غیراستاندارد برق، انبارداری غیراصولی و دپوی کالا در معابر، ناایمنی ساختمانی بناهای قدیمی (مصالح قابل اشتعال)، و نبود سیستمهای مدرن اعلام و اطفای حریق است که همگی در سخنان مهندس چمران نیز به آنها اشاره شد.
در صورت وقوع آتشسوزی در بازار، مهمترین چالشهای پیش روی آتشنشانان چیست؟
مهمترین چالشها عبارتند از: عدم دسترسی آسان خودروهای آتشنشانی به دلیل کوچههای باریک، گسترش سریع آتش به دلیل مصالح قابل اشتعال و تراکم بالای کالا، دشواری تخلیه جمعیت و نجات افراد محبوس شده در زیرزمینها و طبقات فوقانی، و نبود نقشههای دقیق از زیرساختها.
اولین و فوریترین اقدام برای کاهش خطر آتشسوزی در بازار چیست؟
فوریترین اقدامات شامل اصلاح شبکه سیمکشی برق و نصب تجهیزات ایمنی (فیوز و کنتور)، پاکسازی معابر از دپوی کالا برای باز شدن راههای فرار و دسترسی، و استقرار تیمهای آتشنشانی سیار با تجهیزات مناسب برای پاسخگویی سریع به حوادث کوچک است.
طرح انتقال انبارها و صنوف از بازار تهران چه مزایایی دارد؟
اجرای این طرح چندین مزیت حیاتی دارد: کاهش بار آتش و مواد قابل اشتعال در بافت تاریخی، کاهش تراکم جمعیت و ترافیک در مرکز شهر، ایجاد فضای استاندارد برای انبارداری با رعایت اصول ایمنی، و تسهیل دسترسی کامیونها برای بارگیری و تخلیه بار بدون ورود به بافت قدیمی و شلوغ بازار.
کسبه بازار برای افزایش ایمنی چه نقشی میتوانند ایفا کنند؟
کسبه میتوانند با اقداماتی مانند شرکت در دورههای آموزشی ایمنی، نصب کپسول آتشنشانی در مغازه و انبار خود، خودداری از دپوی کالا در راهروها و معابر، استفاده از سیمکشی و تجهیزات برق استاندارد، و همکاری با بازرسان آتشنشانی و شهرداری، نقش مؤثری در ارتقای ایمنی بازار ایفا کنند.
آیا برای نوسازی بازار تهران باید بافت تاریخی آن تخریب شود؟
خیر، نوسازی به معنای تخریب بافت تاریخی نیست. هدف اصلی، مقاومسازی سازهها با حفظ اصالت تاریخی، نوسازی تاسیسات زیربنایی (برق، گاز و آب) با مصالح مدرن اما غیرقابل مشاهده، و تجهیز بازار به سیستمهای پیشرفته ایمنی و هوشمند است که هماهنگی کاملی با معماری تاریخی داشته باشند.
