بحران آب زیرزمینی در تهران باید جدی گرفته شود. تهران، کلانشهر ۱۵ میلیون نفری ایران، سالهاست که با بحران کم آبی و فرونشست زمین دست و پنجه نرم میکند. برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی از طریق حفر چاههای عمیق و نیمهعمیق، یکی از اصلیترین دلایل این بحران است. در چنین شرایطی، تصمیم اخیر مدیریت شهری تهران برای جلوگیری از حفر چاههای جدید و جایگزینی آن با منابع آب پایدار، گامی اساسی در مسیر مدیریت منابع آبی و حفظ محیط زیست شهری محسوب میشود.
محمد صابر باغخانیپور، مدیرکل اداره محیط زیست و توسعه پایدار شهرداری تهران، از اختصاص بودجه ۱۰۰۰ میلیارد تومانی برای اجرای طرحهای مدیریت منابع آب خبر داده است. در این گزارش از شهرداران، ابعاد مختلف این تصمیم و پیامدهای آن را از منظر فنی، زیست محیطی و مدیریت شهری تحلیل میکنیم.
بحران آب زیرزمینی در تهران؛ چرا توقف حفر چاه ضروری است؟
تهران بر روی یکی از غنیترین آبخوانهای ایران (دشت تهران-کرج) قرار دارد اما دههها برداشت بیرویه، این منبع استراتژیک را به مرز نابودی کشانده است. بر اساس گزارشها، سالانه حدود ۳۰۰ میلیون مترمکعب بیش از ظرفیت مجاز از آبخوانهای استان تهران برداشت میشود. این برداشت مازاد، پیامدهای جبرانناپذیری داشته است.
بیشتر بخوانید: ذخیره آبهای زیرزمینی با حفر ۱۳حلقه چاه جذبی در معابر منطقه ۸
1- فرونشست زمین
یکی از خطرناکترین پیامدهای برداشت بیرویه از آبهای زیرزمینی، پدیده فرونشست است. بر اساس آمارها، دشت تهران سالانه بین ۱۷ تا ۲۲ سانتیمتر فرونشست دارد که یکی از بالاترین نرخهای فرونشست در جهان محسوب میشود . این پدیده نه تنها به زیرساختهای شهری مانند خطوط مترو، لولههای گاز و آب و ساختمانها آسیب میزند بلکه زمینه کاهش دائمی ظرفیت ذخیرهسازی آبخوان را به وجود میآورد.
2- کاهش کیفیت آب
افت سطح آب زیرزمینی باعث نفوذ آب شور به سفرههای آب شیرین و کاهش کیفیت آب استحصالی میشود. در برخی مناطق جنوب تهران، این پدیده به وضوح مشاهده قابل مشاهده است.
3- خشک شدن قناتها و چاههای کم عمق
کاهش سطح آب، بسیاری از قناتهای تاریخی و چاههای کمعمق را خشکانده و معیشت کشاورزان حاشیه شهر را به خطر انداخته است. در چنین شرایطی، تصمیم به جلوگیری از حفر چاههای جدید، یک اقدام ضروری و دیرهنگام برای توقف روند تخریب آبخوانها و حفظ این منابع حیاتی برای نسلهای آینده است.
جزئیات برنامه جامع مدیریت آب شهرداری تهران
بحران آب زیرزمینی در تهران باید جدی گرفته شود. مدیرکل محیط زیست شهرداری تهران، برنامهای جامع و چندبعدی برای مدیریت پایدار منابع آب در پایتخت تشریح کرده است. محورهای اصلی این برنامه عبارتند از:
1- جلوگیری از حفر چاههای جدید
این اقدام به عنوان یک خط قرمز جدید در مدیریت شهری، از تشدید بحران برداشت از آبخوانهای زیرزمینی جلوگیری میکند. با این تصمیم، هرگونه توسعه فضای سبز جدید یا تامین آب مورد نیاز پروژههای عمرانی باید از طریق منابع جایگزین (نه چاههای جدید) تامین شود.
2- استفاده از آب تصفیهشده برای آبیاری فضای سبز
یکی از بزرگترین مصرفکنندگان آب در تهران، فضای سبز شهری است. شهرداری تهران برنامه دارد تا با احداث تصفیهخانههای محلی و استفاده از پساب تصفیهشده، نیاز آبی فضای سبز را تامین کند. این اقدام فشار بر منابع آب زیرزمینی را به شدت کاهش میدهد.
3- احیای قناتهای موجود
قناتها به عنوان میراث کهن مدیریت آب در ایران، سیستمهایی هوشمندانه برای استخراج آب بدون نیاز به انرژی و با کمترین آسیب به آبخوان هستند. شهرداری تهران احیای قناتهای موجود را در دستور کار قرار داده است. این کار علاوه بر تامین آب، به حفظ هویت تاریخی شهر نیز کمک میکند.
4- بهرهبرداری از روانآبهای شهری
سالانه میلیونها مترمکعب آب باران در تهران به دلیل نبود زیرساختهای مناسب، به فاضلاب شهری سرازیر شده و هدر میرود. برنامه شهرداری افزایش بهرهبرداری از این روانابهاست. پیشبینی میشود میزان استفاده از روانابها در منطقه مرکزی تهران طی دو سال آینده به ۳۰ میلیون متر مکعب در سال برسد.
5- نصب کاهندههای مصرف آب
یک برنامه فرهنگسازی و زیرساختی دیگر، نصب کاهندههای مصرف (پریلاتور) بر روی شیرآلات منازل و ساختمانهای اداری است. برای این برنامه بودجهای معادل یک همت (۱۰۰۰ میلیارد تومان) اختصاص یافته است که این اقدام میتواند مصرف آب شرب شهری را تا ۳۰ تا ۴۰ درصد کاهش دهد.
ساختمان سبز و مدیریت یکپارچه منابع
بحران آب زیرزمینی در تهران باید جدی گرفته شود. مدیرکل محیط زیست شهرداری تهران بر مفهوم ساختمان سبز تاکید کرده است. برخلاف تصور رایج، ساختمان سبز فقط به ایجاد پوشش گیاهی روی دیوارها یا سقف محدود نمیشود. این مفهوم، یک رویکرد جامع و یکپارچه است که شامل موارد زیر میشود:
- مدیریت صحیح انرژی: استفاده از عایقهای حرارتی، پنجرههای دوجداره و سیستمهای گرمایشی و سرمایشی کممصرف.
- استفاده بهینه از منابع آب: نصب کاهندههای مصرف، بازچرخانی آب خاکستری (آب حاصل از حمام و دستشویی) برای مصارف غیرشرب مانند آبیاری و فلاش تانک.
- بازچرخانی آب باران: جمعآوری و ذخیره آب باران برای مصارف فضای سبز.
- مدیریت اصولی پسماند: تفکیک از مبدا و کاهش تولید زباله.
تحلیل و بررسی؛ از شعار تا عمل
تصمیمات اتخاذ شده توسط شهرداری تهران، اگرچه در ظاهر بسیار مثبت و راهبردی به نظر میرسند، اما برای موفقیت نیازمند بررسی دقیقتری هستند.
1- نقاط قوت و فرصتها
- تخصیص بودجه قابل توجه (۱۰۰۰ میلیارد تومان) نشاندهنده عزم جدی مدیریت شهری برای اجرای این طرحهاست.
- رویکرد جامع و چندبعدی (آب تصفیهشده، روانآب، قنات و کاهندهها) نشان میدهد که مدیران شهری به راهحلهای تک بعدی اکتفا نکردهاند.
- توجه به زیرساختهای بلندمدت مانند احداث تصفیهخانهها و شبکههای توزیع آب تصفیهشده.
2- چالشها و تهدیدها
- اجرای قانون منع حفر چاههای جدید نیازمند نظارت دقیق بر نهادهای مختلف (از جمله دستگاههای دولتی، نظامی و خصوصی) است که امکان دارد با مقاومتهایی مواجه شود.
- تامین آب تصفیهشده به میزان کافی، مستلزم احداث تصفیهخانههای متعدد و توسعه شبکههای توزیع است که هزینهبر و زمانبر خواهد بود.
- نصب کاهندهها در منازل نیازمند همکاری گسترده شهروندان و فرهنگسازی عمیق است. صرف تخصیص بودجه، بدون مشارکت مردمی، نتیجه مطلوب را نخواهد داد.
- هماهنگی بینبخشی بین شهرداری، وزارت نیرو، سازمان محیط زیست و سایر نهادها، کلید موفقیت این برنامه است. هرگونه عدم هماهنگی میتواند طرح را با شکست مواجه کند.
نتیجهگیری
بحران آب زیرزمینی در تهران باید جدی گرفته شود. تصمیم مدیریت شهری تهران برای جلوگیری از حفر چاههای جدید و حرکت به سمت منابع آب پایدار، یک گام اساسی و تحسینبرانگیز در مسیر مدیریت بحران آب پایتخت است. این تصمیم، همراه با برنامههای مکمل مانند استفاده از آب تصفیه شده، احیای قناتها، بهرهبرداری از روانآب و نصب کاهندههای مصرف، یک بسته جامع و راهبردی را تشکیل میدهد.
با این حال، موفقیت این برنامه در گرو اجرای دقیق، نظارت مستمر، همکاری بینبخشی و مهمتر از همه، مشارکت آگاهانه شهروندان است. تخصیص بودجه ۱۰۰۰ میلیارد تومانی، فرصتی تاریخی برای تغییر مسیر تهران از یک شهر تشنه و در حال فرونشست، به سوی شهری پایدار و مقاوم در برابر بحرانهای آبی فراهم کرده است. اکنون نوبت به عمل و نظارت بر حسن اجرای این طرحهاست تا شعار «مدیریت پایدار منابع آب» به واقعیتی ملموس در زندگی روزمره تهرانیها تبدیل شود.
سوالات متداول
چرا جلوگیری از حفر چاههای جدید در تهران اینقدر مهم است؟
به دلیل برداشت بیرویه از آبهای زیرزمینی در دهههای اخیر، آبخوانهای تهران با افت شدید سطح آب و پدیده خطرناک فرونشست زمین (تا ۲۲ سانتیمتر در سال) مواجه شدهاند. جلوگیری از حفر چاههای جدید، اولین گام برای توقف این روند مخرب و حفظ منابع آبی برای آینده است.
جایگزین آب چاهها برای آبیاری فضای سبز چیست؟
شهرداری تهران برنامه دارد تا نیاز آبی فضای سبز را از طریق پساب تصفیهشده (آب فاضلاب تصفیه شده) و بهرهبرداری از روانآبهای سطحی (آب باران) تامین کند. این کار فشار بر منابع آب زیرزمینی را به شدت کاهش میدهد.
بودجه ۱۰۰۰ میلیارد تومانی برای چه کاری اختصاص یافته است؟
این بودجه برای اجرای طرح نصب کاهندههای مصرف آب (پریلاتور) بر روی شیرآلات منازل و ساختمانهای اداری اختصاص یافت. هدف از این کار، کاهش مصرف آب شرب شهری و جلوگیری از هدررفت منابع آبی است.
قناتها چه نقشی در تامین آب تهران دارند؟
قناتها سیستمهای سنتی و هوشمندانه استخراج آب هستند که بدون نیاز به انرژی و با کمترین آسیب به آبخوان، آب را از اعماق زمین به سطح هدایت میکنند. احیای قناتهای موجود میتواند به تأمین آب پایدار و حفظ این میراث تاریخی کمک کند.
شهروندان چگونه میتوانند در اجرای این طرحها مشارکت کنند؟
شهروندان میتوانند با همکاری در نصب کاهندهها، رعایت الگوی مصرف، مشارکت در برنامههای تفکیک پسماند و حمایت از طرحهای مدیریت شهری، نقش موثری در موفقیت این برنامهها ایفا کنند.
