بحران خاموش جادههای ایران به چه معناست؟ در حالی که هر روز اخباری از تصادفات دلخراش در جادههای کشور منتشر میشود، آمارها از یک بحران عمیق و ریشهدار پرده برمیدارند. سوانح ترافیکی در ایران دیگر یک حادثه تصادفی نیستند، بلکه به گفته متخصصان، به یک همهگیری مزمن و بحران خاموش تبدیل شدهاند که ابعاد آن فراتر از تلفات جانی، امنیت اقتصادی و اجتماعی جامعه به ویژه مردان را هدف گرفته است.
دکتر آرزو دهقانی، متخصص سلامت در بلایا و فوریتها، ریشهها، ابعاد و راهکارهای مقابله با این معضل ملی را تشریح کرده است. در این گزارش از شهرداران، نگاهی عمیق به زوایای پیدا و پنهان این بحران میاندازیم.
بحران خاموش جادههای ایران
سوانح ترافیکی در ایران فقط یک آمار ساده نیستند؛ آنها داستان زندگیهایی هستند که نیمه کاره رها شدهاند. از منظر اپیدمیولوژی، این سوانح الگویی تکرار شونده و قابل پیشبینی دارند که نشان از مزمن بودن این معضل دارد. در سطح جهانی، سازمان جهانی بهداشت اعلام کرده که حوادث ترافیکی هشتمین علت مرگ در تمام سنین و اولین علت مرگ در گروه سنی ۵ تا ۲۹ سال است.
در ایران اما وضعیت حادتر است؛ جایی که این حوادث به سومین علت مرگ و مهمتر از آن، اولین علت مصدومیت و از دست رفتن سالهای عمر (به دلیل مرگ زودرس) تبدیل شدهاند.
بیشتر بخوانید: تصادفات موتورسواران در تونل و خطوط ویژه
مردان در خط مقدم بحران خاموش جادههای ایران
نگاهی به آمارها نشان میدهد که بحران تصادفات در ایران، چهرهای عمدتا مردانه دارد. در طی ۱۰ سال اخیر، حدود ۲ میلیون و ۲۰۰ هزار مرد در حوادث ترافیکی مصدوم شدهاند. این رقم معادل ۶۹.۱ درصد از کل مصدومین این حوادث است. سازمان اورژانس کشور همچنین اعلام کرده که به طور متوسط سالانه ۸۰۰ هزار مورد مصدومیت ناشی از تصادفات رخ میدهد که حدود ۲۵ درصد از این مصدومان به معلولیت دائم مبتلا میشوند.
این آمار تاکید میکند که چرا هفته ملی سلامت مردان (سما) امسال یکی از روزهای خود را به شعار «سوانح و حوادث در کمین سلامت مردان» اختصاص داده است.
ابعاد اقتصادی فاجعهبار؛ هزینهای فراتر از بودجه وزارت بهداشت
تصادفات جادهای تنها یک بحران انسانی نیستند، بلکه تبعات اقتصادی سنگینی نیز به دنبال دارند. بر اساس آمارهای جهانی، این سوانح برای اکثر کشورها معادل ۳ درصد از تولید ناخالص داخلی هزینه در بر دارد. اما وضعیت در ایران بسیار هشداردهندهتر است.
به گفته معاون بهداشت وزارت بهداشت، خسارت ناشی از ۲۲ هزار مرگ سالانه در جادههای ایران، با ۷ تا ۸ درصد از تولید ناخالص ملی برابری میکند. برای درک بهتر این رقم، کافیست بدانیم که سهم کل وزارت بهداشت از تولید ناخالص ملی در سال جاری تنها ۳.۸ درصد بوده است. به عبارت دیگر، هزینه تصادفات تقریبا دو برابر کل بودجهای است که برای سلامت کشور هزینه میشود.
ریشههای چندلایه بحران خاموش جادههای ایران
دکتر دهقانی عوامل متعددی را در افزایش حوادث ترافیکی و عوارض آن موثر میداند که در چند دسته قابل بررسی هستند:
- خطای انسانی: سرعت غیرمجاز، رانندگی در حالت خستگی و خوابآلودگی، استفاده از تلفن همراه و حواسپرتی، و رانندگی در شرایط عصبانیت و استرس.
- زیرساختهای نا ایمن: جادههای غیراستاندارد و نقاط حادثهخیز که به موقع اصلاح نمیشوند.
- خودروهای نا ایمن: تداوم تولید و تردد خودروهایی با استانداردهای ایمنی پایین.
- ضعف در اجرای قوانین: عدم قطعیت در برخورد با تخلفات حادثهساز که تأثیر بازدارندگی مجازاتها را کاهش میدهد.
- مراقبتهای ناکافی پس از تصادف: کمبود سرمایهگذاری در اورژانس پیشبیمارستانی، به ویژه در محورهای ترانزیتی، و ناآگاهی عمومی از اصول کمکهای اولیه.
راهکارهای عملی برای خروج از بحران تصادفات جادهای
کاهش بار این بحران نیازمند رویکردی جامع و بینبخشی است. مداخلات موثری که میتواند مرگ و میر جادهای را به حداقل برساند، عبارتند از:
1- مهندسی و زیرساخت
شناسایی و اصلاح فوری نقاط حادثه خیز. استفاده از فناوریهای نوین مانند گاردریلهای جاذب انرژی که خودرو را به جاده بازمیگردانند، به جای نمونههای قدیمی و نفوذکننده.
2- ارتقای ناوگان حملونقل
حذف تدریجی خودروهای با استانداردهای ایمنی پایین از ناوگان حملونقل عمومی و باری.
3- اصلاح قوانین و برخورد قاطع
افزایش قطعیت برخورد با تخلفات حادثه ساز (نه لزوما شدت مجازات) که تاثیر بازدارندگی بیشتری دارد.
4- تقویت سیستم امداد و نجات
افزایش سرمایهگذاری در اورژانس پیشبیمارستانی، به ویژه در محورهای پرترافیک و ترانزیتی با جمعیت مصدوم بالا.
5- آموزش همگانی و افزایش تابآوری جامعه
اجرای برنامه کشوری آموزش همگانی کمکهای اولیه (به ویژه مدیریت راه هوایی و کنترل خونریزی)؛ چرا که در بیشتر موارد اولین فردی که به مصدوم میرسد، یک شهروند عادی است.
توصیههای ایمنی برای سفرهای بیخطر
علاوه بر اقدامات کلان، رعایت نکات ساده اما حیاتی زیر توسط رانندگان میتواند نقش مهمی در کاهش تصادفات داشته باشد:
- استراحت کافی: به ازای هر ۲ ساعت رانندگی، ۱۵ دقیقه توقف و استراحت کنید. خستگی مفرط، توانایی رانندگی را به شدت کاهش میدهد.
- مدیریت هیجانات: اگر عصبانی، ناراحت یا مضطرب هستید، پیش از سوار شدن به خودرو، چند دقیقه صبر کنید و با نفس عمیق یا گوش دادن به موسیقی آرامش بخش، شرایط خود را بهبود بخشید.
- بررسی فنی خودرو: پیش از سفر، حداقل سه مولفه حیاتی ترمز، لاستیک و نور را بررسی کنید. به یاد داشته باشید که ۱۳ درصد تصادفات منجر به فوت ناشی از نقص فنی است که کاملا قابل پیشگیری است.
- پرهیز از موبایل: در طول رانندگی به هیچ وجه از تلفن همراه استفاده نکنید.
- تجهیزات ایمنی: حتما کمربند ایمنی را ببندید و فاصله مطمئنه را رعایت کنید.
نتیجهگیری
سوانح ترافیکی در ایران به عنوان بحران خاموش جادههای ایران است که ابعاد آن فراتر از آمار مرگ و میر، مقولههای امنیت انسانی از جمله امنیت اقتصادی، امنیت غذایی (به دلیل از دست رفتن نان آور) و امنیت اجتماعی را تحت تاثیر قرار میدهد. کاهش این بار سنگین، نیازمند رویکردی بینبخشی و علمی است که در آن وزارت بهداشت، راه و شهرسازی، پلیس راهور و سازمانهای امدادی در چارچوب هماهنگی مانند دهه اقدام برای ایمنی جادهها مصوب سازمان ملل عمل کنند. بسیاری از این مرگها با مداخلات به موقع و مبتنی بر شواهد، قابل پیشگیری هستند و این خواستهای است که مردم از مسئولان دارند.
سوالات متداول
چرا آمار تصادفات در ایران تا این حد بالاست؟
این پدیده نتیجه ترکیبی از عوامل مختلف است: خطاهای انسانی (سرعت، خستگی، حواس پرتی)، جادهها و خودروهای نا ایمن، ضعف در اجرای قوانین، و ناکافی بودن خدمات اورژانس و آموزشهای همگانی در برخی مناطق.
هزینه تصادفات جادهای برای اقتصاد ایران چقدر است؟
بر اساس آمار رسمی، خسارت ناشی از مرگهای جادهای معادل ۷ تا ۸ درصد از تولید ناخالص ملی است که رقمی بسیار بالاتر از میانگین جهانی (۳ درصد) و حتی فراتر از کل بودجه وزارت بهداشت (۳.۸ درصد از تولید ناخالص ملی) دارد.
مهمترین اقداماتی که میتواند فورا مرگ و میر جادهای را کاهش دهد، چیست؟
در کوتاه مدت، اصلاح نقاط حادثه خیز، برخورد قاطع و قطعی با تخلفات حادثهساز، و اجرای برنامههای گسترده آموزش همگانی در زمینه کمکهای اولیه و رانندگی ایمن میتواند تاثیر چشمگیری داشته باشد. در بلندمدت نیز باید به سمت استانداردسازی خودروها و جادهها حرکت کرد.
