بازار خرده فروشی ایران سالها بر پایه مغازههای کوچک و مستقل شکل گرفته بود؛ واحدهایی که با سرمایه شخصی اداره میشدند و هرکدام شیوه قیمتگذاری، تامین کالا و مدیریت خاص خود را داشتند. این ساختار اگرچه بر اعتماد محلی و رابطه مستقیم با مشتری استوار بود اما با رشد شهرنشینی، افزایش تنوع کالا و پیچیدهتر شدن زنجیره تامین، با چالشهای جدی مواجه شد.
در چنین شرایطی، مدل فرانچایز در فروشگاههای زنجیرهای به عنوان راهکاری برای ایجاد نظم، مقیاس و کارایی وارد بازار شد. شبکههایی مانند افق کوروش نمونهای از این تحول هستند؛ الگویی که تلاش میکند مالکیت محلی را حفظ کند اما مدیریت، تامین و استانداردها را یکپارچه سازد. در این مقاله از شهرداران، به بررسی نقش مدل فرانچایز در نوسازی بازار خرده فروشی ایران میپردازیم.
ساختار سنتی بازار خرده فروشی در ایران
در مدل سنتی، هر مغازه یک واحد اقتصادی مستقل بود:
- خرید از عمده فروشان مختلف
- تعیین سود و قیمتگذاری به صورت شخصی
- انتخاب محدود کالا بر اساس سرمایه مغازه دار
این استقلال، انعطافپذیری بالایی ایجاد میکرد؛ اما در مقیاس کلان به ناهماهنگی بازار منجر میشد. تفاوت قیمت یک کالا در دو خیابان مجاور، پدیدهای رایج بود. مصرفکننده ناچار به مقایسه مداوم قیمتها میشد و تولیدکننده نیز برای رساندن کالا به بازار باید از لایههای متعدد توزیع عبور میکرد؛ لایههایی که هرکدام هزینهای به قیمت نهایی اضافه میکردند.
بیشتر بخوانید: ماجرای اجاره پیادهرو در تهران
مدل فرانچایز؛ ترکیب مالکیت محلی و مدیریت متمرکز
مدل فرانچایز تلاش میکند مغازه را در همان محله نگه دارد اما آن را به یک شبکه بزرگتر متصل کند. در این ساختار، اصول زیر وجود دارد:
- مالک فروشگاه همچنان فرد محلی است.
- تامین کالا به صورت متمرکز انجام میشود.
- سیاست قیمتگذاری یکپارچه است.
- استانداردهای چیدمان و فروش مشخص هستند.
در ظاهر، این مدل شبیه اجاره یک برند است؛ اما در واقع تعریف خرده فروشی را تغییر میدهد. مغازهدار دیگر تاجر خردی نیست که با چانهزنی خرید کند؛ بلکه مدیر یک شعبه در یک سیستم توزیع ملی است.
اثر مدل فرانچایز بر قیمت کالاها
یکی از مهمترین نتایج این ساختار، کاهش اختلاف قیمت در شهرهای مختلف است.
در مدل سنتی، قواعد زیر حکم فرما بود:
- حجم خرید کم = قیمت خرید بالاتر
- واسطههای بیشتر = هزینه بیشتر
- تفاوت قیمت در مناطق مختلف
اما در شبکههای فرانچایزی، قواعد به طور کل تغییر میکند و به شکل زیر درمیآید:
- خرید در مقیاس ملی انجام میشود.
- قدرت چانه زنی افزایش مییابد.
- قیمتها یکدستتر میشوند.
در نتیجه، مصرفکننده در شهرهای کوچک نیز به قیمتهایی نزدیک به مراکز عمده فروشی دسترسی دارد. این موضوع به ویژه در کالاهای مصرفی روزانه، اهمیت به خصوصی پیدا میکند.
تنوع کالا و دسترسی تولیدکنندگان
در فروشگاه سنتی، تنوع کالا محدود به سرمایه مغازه دار بود. نگهداری برندهای متعدد یک محصول، ریسک خواب سرمایه و تاریخ مصرف را افزایش میداد. اما در مدل شبکهای، گردش کالا سریعتر است؛ مدیریت موجودی مبتنی بر اطلاعات موجود صورت میگیرد و امکان عرضه برندهای متنوع فراهم میشود.
برای تولیدکننده نیز مزیت مهمی ایجاد میشود: به جای مذاکره با صدها بنکدار، امکان عرضه در یک شبکه سراسری فراهم میآید. این موضوع مسیر ورود برندهای جدید به بازار را کوتاه و کوتاهتر میکند.
تغییر ماهیت رقابت در بازار خرده فروشی ایران
در مدل سنتی، رقابت میان مغازهها بود اما در مدل فرانچایز، رقابت میان شبکههای توزیع به وجود میآید. همچنین تصمیمگیری درباره چیدمان و عرضه کالا دیگر صرفا بر اساس سلیقه فروشنده نیست؛ بلکه اطلاعات فروش، تحلیل بازار و سیاستهای مرکزی تعیینکننده هستند. به این ترتیب، خرده فروشی از یک فعالیت شهودی به فعالیتی داد همحور تبدیل میشود.
فروشگاه زنجیرهای افق کوروش را میتوان نمونهای قابل بررسی از اجرای مدل فرانچایز در ایران دانست.
ویژگیهای این مدل عبارتند از:
- واگذاری شعب به سرمایهگذاران محلی
- تامین متمرکز کالا
- سیاست قیمتی واحد
- توسعه شبکه با مشارکت سرمایههای خرد
در بسیاری از شهرهای کوچک، سوپرمارکتهای محلی به جای رقابت با شبکه توزیع، به بخشی از آن تبدیل شدهاند. این روند بیشتر به تغییر شکل بازار شباهت دارد تا حذف مغازههای قدیمی.
مزایا و معایب مدل فرانچایز
1- مزایا
- کاهش اختلاف قیمت میان مناطق
- افزایش ثبات درآمد فروشگاه
- تنوع بیشتر کالا
- دسترسی سادهتر تولیدکنندگان به بازار
- ایجاد پیشبینیپذیری برای مصرفکننده
2- معایب
- کاهش استقلال در قیمتگذاری
- محدودیت در انتخاب تامینکننده
- وابستگی به سیاستهای مرکزی
با این حال، بسیاری از این محدودیتها از نگاه مصرفکننده به مزیت تبدیل میشوند؛ زیرا ثبات و شفافیت ایجاد میکنند.
آینده بازار خرده فروشی ایران
تحول بازار خرده فروشی را میتوان بخشی از تغییرات گستردهتر اقتصاد روزمره دانست. همانگونه که بانکداری از دفترچههای دستی به سامانههای دیجیتال رسید، خرده فروشی نیز از مغازههای کاملا مستقل به سمت شبکههای سازمانیافته حرکت میکند.
مدل فرانچایز نه کاملا سنتی است و نه کاملا مدرن؛ بلکه پلی میان این دو ساختار محسوب میشود. اگر این روند ادامه یابد، آینده بازار ایران احتمالا ترکیبی از فروشگاههای محلی خواهد بود که در قالب شبکههای بزرگ فعالیت میکنند؛ مالکیت مردمی باقی میماند اما مقیاس اقتصادی ملی میشود.
نتیجهگیری
مدل فرانچایز در فروشگاههای زنجیرهای ایران نشاندهنده یک تغییر تدریجی اما مهم در ساختار بازار است. این الگو تلاش میکند مزایای رابطه محلی و اعتماد سنتی را حفظ و در عین حال، نظم، مقیاس و کارایی اقتصاد مدرن را وارد بازار خرده فروشی ایران کند.
تجربههایی مانند افق کوروش نشان میدهد که این مسیر در ایران آغاز شده است؛ مسیری که هدف آن حذف مغازههای قدیمی نیست بلکه هدفی جز تبدیل آنها به بخشی از یک ساختار کارآمدتر و رقابتیتر نیست.
سوالات متداول
مدل فرانچایز در خرده فروشی چیست؟
مدلی است که در آن مالک فروشگاه، فرد محلی است اما تامین کالا، برند و سیاستهای مدیریتی توسط یک شبکه مرکزی تعیین میشود.
مزیت اصلی فروشگاههای فرانچایزی چیست؟
یکسانسازی قیمتها، افزایش تنوع کالا و ایجاد ثبات در تامین از جمله مهمترین مزایای این نوع فروشگاهها به حساب میآید.
آیا مدل فرانچایز باعث حذف مغازههای سنتی میشود؟
خیر، در بسیاری موارد مغازههای سنتی با حفظ مالکیت وارد شبکه شده و فعالیت خود را در قالبی جدید ادامه میدهند.
چرا قیمتها در شبکههای فرانچایزی یکدستتر است؟
زیرا خرید در مقیاس ملی انجام میشود و تفاوت ناشی از حجم خرید یا واسطههای متعدد کاهش مییابد.
آینده بازار خرده فروشی ایران چگونه خواهد بود؟
احتمالا ترکیبی از فروشگاههای محلی در قالب شبکههای سازمان یافته که مالکیت مردمی را با مدیریت متمرکز تلفیق میکنند.
