قلعهای که تاریخ ایران را روایت میکند
به قلم سوگند ربانی به ذوق فرهنگ و تاریخ ایرانی
قلعه الموت در ارتفاع بیش از دو هزار متر از سطح دریا و بر فراز صخرهای طبیعی بنا شده است. موقعیت استراتژیک این دژ موجب شده بود که قرنها یکی از امنترین و نفوذناپذیرترین استحکامات ایران محسوب شود.
شهرت جهانی قلعه الموت
بیش از هر چیز به دوره حکومت اسماعیلیان و استقرار حسن صباح در اواخر قرن پنجم هجری بازمیگردد، اما یافتههای باستانشناسی نشان میدهد پیشینه استقرار انسانی در این منطقه بسیار کهنتر از این دوره است و لایههای متعددی از تاریخ ایران را در خود جای داده است.
کاوشهای علمی طی سالهای اخیر، وجود سازههای پیچیده معماری، آبانبارها، سیستمهای ذخیره و انتقال آب، فضاهای دفاعی، بناهای خدماتی و آثار فرهنگی ارزشمند را آشکار کرده که بیانگر دانش بالای مهندسی و معماری ایرانی در دوران میانی تاریخ است.
از یک قلعه تا یک منظر فرهنگی
یکی از مهمترین ویژگیهای پرونده ثبت جهانی، نگاه فراتر از خود قلعه بود.
پرونده ارائهشده به یونسکو صرفاً به یک بنای تاریخی محدود نشد، بلکه مجموعهای از عناصر فرهنگی، طبیعی و تاریخی پیرامون آن را نیز دربر گرفت؛ از جمله:
- قلعه اصلی الموت
- حصارها و استحکامات وابسته
- مسیرهای تاریخی دسترسی
- نظام مدیریت آب
- چشمانداز طبیعی کوهستان
- ارتباط تاریخی میان استقرارهای انسانی منطقه
همین رویکرد «منظر فرهنگی» موجب شد ارزش جهانی این مجموعه با استانداردهای یونسکو انطباق بیشتری پیدا کند.
نقش برجسته دکتر حمیده چوبک
نام دکتر حمیده چوبک سالهاست با پژوهشهای باستانشناسی الموت گره خورده است.
وی که از برجستهترین باستانشناسان ایران به شمار میرود، سالها سرپرستی کاوشهای علمی قلعه الموت را برعهده داشته و نقش تعیینکنندهای در شناسایی، مستندسازی، حفاظت و معرفی ارزشهای تاریخی این مجموعه ایفا کرده است.
بخش قابل توجهی از اطلاعات علمی موجود درباره ساختار معماری، لایههای تاریخی، سامانههای دفاعی، شبکه آبرسانی، کاربری فضاها و یافتههای باستانشناسی این قلعه، حاصل پژوهشهای میدانی و مطالعات تخصصی ایشان و تیم پژوهشی همراه است.
دکتر چوبک همواره بر این نکته تأکید داشته که الموت تنها یک قلعه نیست، بلکه یک نظام کامل زیستی، دفاعی و مدیریتی است که شناخت آن نیازمند نگاه علمی و میانرشتهای است.
ثبت جهانی؛ نتیجه سالها کار تخصصی
ثبت یک اثر در فهرست میراث جهانی یونسکو، فرآیندی پیچیده، چندمرحلهای و مبتنی بر معیارهای دقیق علمی است.
برای دستیابی به این جایگاه، سالها اقدامات زیر انجام شد:
- مطالعات تاریخی
- مستندسازی معماری
- نقشهبرداری دقیق
- کاوشهای باستانشناسی
- تعیین حریم حفاظتی
- تدوین برنامه مدیریت
- مستندسازی منظر فرهنگی
- تهیه پرونده علمی ثبت جهانی
این اقدامات با مشارکت پژوهشگران، کارشناسان وزارت میراث فرهنگی، استانداری قزوین، اداره کل میراث فرهنگی استان و متخصصان متعدد انجام شد.
ظرفیتهای جهانی قلعهالموت
ثبت جهانی، آغاز راهی تازه برای الموت است.
اکنون این منطقه میتواند به یکی از مهمترین مقاصد گردشگری فرهنگی ایران تبدیل شود.
از جمله ظرفیتهای این منطقه میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- گردشگری تاریخی
- طبیعتگردی
- کوهنوردی
- گردشگری روستایی
- گردشگری کشاورزی
- پژوهشهای دانشگاهی
- مطالعات باستانشناسی بینالمللی
توسعهای که باید پایدار باشد
کارشناسان معتقدند ثبت جهانی نباید صرفاً به افزایش تعداد گردشگران محدود شود.
توسعه گردشگری در الموت باید بر پایه اصول توسعه پایدار انجام گیرد؛ به گونهای که:
- اصالت تاریخی آثار حفظ شود.
- محیطزیست منطقه آسیب نبیند.
- بافت روستاهای تاریخی حفاظت شود.
- معیشت جامعه محلی تقویت گردد.
- زیرساختها متناسب با ظرفیت منطقه توسعه یابد.
فرصتی برای اقتصاد استان قزوین
ثبت جهانی الموت میتواند آثار اقتصادی قابل توجهی نیز به همراه داشته باشد.
افزایش ورود گردشگران داخلی و خارجی، رونق اقامتگاههای بومگردی، توسعه صنایعدستی، افزایش اشتغال، جذب سرمایهگذاری در حوزه گردشگری و معرفی هرچه بیشتر ظرفیتهای فرهنگی استان قزوین، از مهمترین پیامدهای این رویداد خواهد بود.
قلعه الموت؛ میراثی برای همه بشریت
امروز قلعه الموت دیگر تنها متعلق به مردم قزوین یا ایران نیست؛ بلکه بخشی از میراث مشترک بشریت محسوب میشود.
این ثبت جهانی، مسئولیت حفاظت از این مجموعه ارزشمند را نیز دوچندان میکند و ضرورت برنامهریزی دقیق برای نگهداری، مرمت اصولی و مدیریت هوشمندانه آن را بیش از گذشته آشکار میسازد.
در این میان، تلاشهای علمی و پژوهشی دکتر حمیده چوبک و دیگر متخصصان میراث فرهنگی، نقش تعیینکنندهای در شناساندن ارزشهای واقعی این اثر به جامعه جهانی داشته است؛ تلاشهایی که سرانجام با ثبت جهانی قلعه الموت و حصار وابسته آن به ثمر نشست و نام این دژ تاریخی را در کنار برجستهترین میراث فرهنگی جهان قرار داد.
ثبت جهانی الموت، نه پایان یک مسیر، بلکه آغاز فصلی نو در حفاظت، پژوهش و معرفی یکی از شاخصترین آثار تاریخی ایران به جهانیان است؛ اثری که روایتگر بخشی مهم از تاریخ، دانش، معماری و هویت ایرانی است و اکنون با مهر تأیید یونسکو، جایگاهی ماندگار در حافظه فرهنگی جهان یافته است.
پایان خبر/
ایتا
